“Kushëriri i ëngjëjve”
Nga Xhafer Martini


“Kushëriri i ëngjëjve” është nga librat më tërheqës që ka shkruar Kadareja. I kushtohet baletmaestrit të madh shqiptar që jeton e punon në Francë, Angjelin Preljocajt. Por Kadareja si siguron bazën e nisjes, nga ajo bazë, bombardon me artin e tij, edhe skajet më të largëta të globit. Mjetet artistike që përdor shkrimtari janë të shumta. Është veti e këtij shkrimtari që të mos ketë troje të ngulitura rreptësisht. Lëvizja, fluturimi, kalimi nga një situatë në një tjetër, nga një dukuri në një tjetër, nga një vend në një tjetër, është oksigjeni që ushqen veprën e tij. Në këtë vepër Kadare synon lehtësinë e qenies, çlirimi I saj nga pesha dhe rëndesa, nga tërhqja e tokës. Lehtësia e qenies ka të bëjë me lehtësinë e shkëputjes së njeriut nga toka, me idenë e fluturimit. Vepra I kushtohet një baletmaestri dhe sipas synimit filozofik të Kadresë vallja më mirë se çdo gjë tjetër në jetën e njeriut e siguron lehtësinë e qenies. Duke shfletuar Shekspirin, ka një cast kur Merkuti hynë në skenë thotë: “Ti je dashnor, I merr Kupidit krahët dhe kapërce kufijtë e zakonshëm. Këto fjalë atij ia ka thënë Romeo, por ky e kundërshton Romeon duke I thënë: “ E kam shpirtin plumb, sa s’lëviz dot”. Mënyra e të lëvizurit të Mërkutit nëpër botë përcaktohet nga foljet e para që përdor : to dance, to soar, to prickle (të vallëzosh, kapërce, shpëto). (Italo Kalvini: 2011: 63). Filozofikisht përcillet ideja se kërcimi, vallja, lehtësia të shpëtojnë edhe nga rreziqet. Si shikohet, raporti trupit me shpirtin, qenies me mendimin shikohet në një plan universial. Kadareja u vë rëndësi dhe është në gjendje të gjejë edhe mjetet për të shprehur lehtësinë e qenies. Kjo mënyrë për të gjetur mjetet e çlirimit nga rëndesa dhe për të provuar lehtësinë e qneies kanë ngacmuar vazhdimisht njerëzimin. Mbretëresha Mab, zonja e ëndërrave sipas mitologjisë, shfaqet në një karrocë të ndërtuar me një lëvozhgë lajthie:
“Karroca e saj prej këmbësh
merimange,
Mbuluar lart me krahë karkalecash,
Ka ca pajisje kali prej pezhishke
Dhe një qafore rrezesh hëne endur
Kmzhik I saj është prej membrame filmi” (Italo Kalvino: 20011: 64)
Figurat bazike të tij janë përfytyrimi, shoqërimi I ideve, planet retrospektive, shembëlltyrat e mjete të tjera artistike përmes të cilave ai zgjeron shumë këndin e projeksionit, por duke ruajtur në të njejtën kohë harmoninë e ekuilibrin e nevojshëm. Kadareja ka një imagjinatë të fuqishme. Baza krijuse e çdo shkrimtari të madh është imagjinata. Estetë të shquar, ndër ta edhe Italo Kalvino, I kushtojnë një rëndësi shumë të madhe imagjinatës. Danteja, duke riprodhur idetë e filozofëve të kohës së vetë, thërret: “ O imagjinatë, që ke fuqi të imponohesh vullnetit tonë e të na rrëmbesh në një botë të brendshme, duke na shkëputur nga bota e jashtme, aq sa edhe sikur të binin një mijë bori nuk do t’I vinim re..” (Italo Kalvino: 2011: 116) Kadareja në mënyrën e vet e realizon idenë e fluturimit. Në most ë fluturimit tamam, të kapërcimit epokal. Ai ngrihet në fluturim menjëherë si ato aeroplanët gjuejtës dhe bombardues që shpejtësinë dhe befasinë kanë një pjesë të suksesit. Kadareja të del “atje ku nuk e pret”, nëse shprehemi me këtë gjuhë popullore. A nuk është ky fluturim ose kapërcim, nga gjendje e qetë, “e rehatshme”, në një gjndje tjetër krejt e ndryshme nga ajo e para. Mënyra për arritjene kësaj është befasia. Në këtë kuptim, befasia nuk është pritë kaçakësh, por kurth artistik, është mjeti më i mirë për të kapur lexuesin në pikën më të lartë të emocioneve dhe të ndjenjave. “Midis këshillave që u japin grave gjatë kohës së shtatzanisë është harmonia e lëvizjeve, shmangia e zhvendosjeve brutale, e lodhjes, e kapërcimit, si dhe paqja shpirtërore që lidhet, siç thonë mjekët, me shëndetin shpirtëror të fëmijës së ardhshëm.” (Kadare: “Vepra”, 2009: 27) Kjo fjali, marrë veças, është një këshillë e dhënë bukur si të bëhej nga një mjek gjinekolog. Kadareja nuk vazhdon të jap këshilla të tjera për gratë shtatzëna. Befasia e vërtetë vjen më poshtë kur marrim vesh që gruaja që po arratiset bashkë me burrin e saj, në vitin 1965, është nëna e Angjelinit, që të birin e ka në bark. Nuk kishte gjë më të vështirë, më tronditëse sesa të kaloje kufirin në ato kohëra. Kufiri ishte i rrethuar me tela me gjemba, pëllëmbë e rojë. Me sinjalin më të vogël ngrihej në këmbë “populli ushtar” i zonave kufitare, çetat kufitare, dhe, projektorët e dritat të verbonin nga të gjitha anët; ato i prisnin guvat e humnerat si me shpata zjarri. Sa e sa njerëz , burra dhe gra, madje me fëmijë e pleq, kanë dashur të dalin në botën e lirë, matanë telave me gjemba, por janë diktuar nga rojat kufitare, dhe, për të mos rënë në duart e tyre, për të mos provuar burgjet dhe torturat komuniste, janë hedhur nga shkëmbenjt duke i dhënë fund jetës në mënyrën më tragjike. Prandaj nëna e Angjelinit donte të ishte pa peshë, e padukshme, të fluturonte, por, meqë kjo ishte e pamundur, të shkilte sa më lehtë në tokë, të ecte ndryshe. Dëshira e nënës së Angjelinit për të ecur ndryshe, i kaloi të birit si dëshirë, si kumt, si ëndërr…. “Por një ecje ndryshe s’është veç vallja”. (Kadare: Vepra: 2009: 28) Angjelin Preljocaj akoma pa lindur, qe përcaktuar nga fati të merrej gjithë jetën me valle, të ecte ndryshe. Kadare di të shfrytëzojë çdo imtësi të jetës të protagonistëve. Një shkrimtar pa përvojë dhe pa talentin e Kadaresë një akti të tillë mund t’i kalonte pa e vënë re siç mund të shkelim me këmbë një perlë.
Proza e Kadaresë është në formën e rrathëve koncentrikë që, duke nisur nga qendra, vinë duke u zgjeruar. Zgjerohet tematika, problematika, këndet e shikimit, shpeshtohen dhe ndërlikohen mesazhet, hollohen dhe konfigurohen filozofitë, gërshetohen dhe alternohen prurjet nga të gjitha fushat, por me mjeshtri, me elegancë, pak nga pak, sa vetëm një lexues i vëmendshëm mund ta vërë re. Proza e Kadaresë është si një kullë shumëkatshe, me arkitekturë të përsosur, ku çdo send apo vegël është në vendin e vet për të kryer funksionin e caktuar. Me pak fjalë, mund të themi se funksionaliteti është një tipar tjetër i artit të Kadaresë. Është një funksionalitet organik, si tek trupi i njeriut, ku nuk ka asgjë të tepër por edhe asgjë të mangët.
Tjetër veçori krijuese e Kadaresë është krijimi hapësirave të reja për veprën që ka nisur. Baza e nisjes mund të jetë e ngushtë, veçse disa metra katrore, por a di të çelë horizonte dhe ta bëjë këtë në mënyrë fare të natyrshme. Edhe këto janë kalime të befasishme, por kalime të mëdha. Kështu, si shembull, ëndërra e fluturimit, që e nënvizoi tek nëna e Angjelinit, e jep më poshtë si një ëndërr universale, si ëndërr e gjithë njerëzimit në të gjitha kohërat. Njeriu e ka realizuar sot këtë ëndër, por jo në formën dhe në mënyrën si e deshi ai. “…ëndërra e fluturimit ka pasur zhvillimin e saj. Ajo ka qenë me dy kahje. E para që njeriu të fluturonte vetë. E dyta, të fluturonte me një mjet. (Kadare: Vepra: 2009: 9) Siç dihet u realizua kjo e dyta, por shumë kohë më vonë. Me rrugën e parë njeriu u mor shumë kohë, sepse në ato shekuj ideja e fluturimit ishte më e gjallë, më e shpeshtë, më këmbëngulëse dhe njeriu më I predispozuar për të besuar se mund të arrinte gjithçka, duke u nisur nga ajo që shikonte në natyrë: “fluturonin hyjnitë, shtrigat, fantazmat, erinitë…, përse të mos fluturonte edhe njeriu?” Dhe ky iu vu ëndërrës së guximshme. Fluturimi ka pionierët e parë, por ata, mjerisht, qenë edhe dëshmorët e parë: Ikari, i biri i Dedalit, vuri krahë prej flatrash që i ngjiti me dyll, dhe, për të fluturuar sa më lart, nga ambicia e madhe iu afrua diellit që ia shkriu dyllin dhe fluturuesi u vra. Lëvizjen dhe rritjen e këndit të projeksionit Kadareja nuk I ka qëllim në vete. Ai do të dalë diku dhe atje ku del, ka rastin për të bërë përgjithësime të natyrave të ndryshe: filozofike, morale, psikologjike etj. Miti I Ikarit qe një paralajmërim që iu bë racës njerëzore: rri tek toka, je lindur tokësore dhe atje do ta kesh fluturimin tënd, bile, po të jesh me arsye të shëndoshë, nuk ke çfarë e do fluturimin se, punët që do të bësh, kërkojnë përqëndrim, rëndesë dhe jo fluturim. Por ideja dhe dëshira e fluturimit nuk mposhtet nga asgjë. “Në shekujt dhe qytetërimet e para, në fshatrat ku gruaja duronte peshën e rëndë të një jete të vështirë, shtrigat fluturonin natën mbi bishtat e fshesave dhe madje edhe mbi mjetet të tjera më të lehta, si kallinj ose fije kashte. Përpara se të kodifikoheshin nga inkuizitorët, këto pamje bënin pjesë në imagjinatën popullore, ose, më saktë, në jetën e përditshme. Besoj se lidhja midis dëshirës për të fluturuar dhe vuajtjes për mosarrtjen e saj është një konstante antrpologjike” (Italo Kalvino: 2011:72). Por meqë njeriu nuk mund të fluturonte vet, se kjo ishte përcaktuar nga ana antroplologjike, ai fluturonte me mjete të tjera” në kurriz të një kali apo të një zogu, mbi një anije fluturuese, mbi një qilim fluturues, mbi shpatullat e një gjigandi apo të një shpirti, në karrocën e djallit etj: “ (Italo Kalvino: 2011: 72) Kadare rresht pas rreshti i jep prozës së tij hapësira planetare, e pasuron me ide, me përgjithësime artistike dhe filozofike, me mesazhe, me një sistem të ri të menduari. Pas argumentimeve të logjikshme, në formë të debateve dhe përplasjeve të brendshme dhe të gjitha formave intelegjente që përdor Kadareja në funksion të kthesave të personazheve dhe ndryshimit të situatave, vetvetiu hapen shtigje të reja mendimi. Kadare din të ndez dhe të mbajë gjallë debatin. Debatin filozofik dhe jo fjalët e plakave të mëhallës. Të mëdhenjtë ndihmojnë për të shpjeguar dhe kuptuar njeri-tjetrin. Kur I hyn punës për të zbërthyer Kadarenë këtë nuk mund ta bësh vetëm. Thirren miq të tjeraë nga larg, të gjallë apo të bdekur kjo nuk ka rëndësi. Njeri prej tyre që më ka ndihmuar në këtë punë, siç edhe e keni kuptuar, është Italo Kalvino. Kadareja don ta çlirojë njeriun nga peha e trupit të vet. Kjo, thotë ai, bëhet me anë të valles. Kalvino pranon peshën, por simaptizon shpejtësinë, lehtësimin e qenies ndoshta jo për të fluturuar, por për të ecur shejt, shumë shpejt. Kjo është çështje individuale, thotë ai, nuk mund të bëhet me ndihmën e askujt, dhe del tek mendimi se ana sasiore nuk shpie në ndryshime cilësore. Ana sasiore ndikon vetëm tek sasia, në asgjë tjetër. “…shumë kuaj, thotë ai, do të mbanin më shumë thasë me grurë nga ç’mund të mbajë një kalë I vetëm. Unë do të pranoja se diskutimet e shumta japin më tepër se sa një I vetëm, por diskutimi është si vrapi, jo si mbajtja e peshave, ndaj një kalë berber I vetëm do të vrapojë më shpejt nga njëqind kuaj Frislandi” (Italo Kalvino : 2011: 84) Shfaqja e Kadares për të spjeguar vallen, ose për t’u marrë me jetën e një baletmaestri, është më frytdhënëse se sa dhjetra etnografë qofshin këta akademikë. Kadareja shpjegon dhe I jep kuptim asaj që është ndryshe, sepse, në fund të fundit, funksioni i letërsisë është komunikimi midis asaj që është ndryshe, me atë që është e zakonshme. Nga ajo që është ndryshe nuk shpëtojmë duke e nëvlerësuar ose, ca më keq, duke e zhdukur, por I duhet dhënë kuptimi në raport me atë që është e zakonshme.
Njeriu, më në fund, del sikur pajtohet me idenë se për të është më mirë të mos fluturojë se fluturimi nuk i hyn në punë për qëllimin e jetës së tij. Kjo është ideja e arsyes, e misionit të njeriut në këtë jetë, e kufizimeve që i ka vu atij natyra. Tërthorazi del që njeriu e ka lirinë e kufizuar. Kufizimi I lirisë do të sillte edhe kufizime të tjera që do të bëhen nga vetë njeriu. Nuk është fjala për liri politike, por për liri natyrore që ka të bëjë me mundësinë e jetesës së njeriut, me lirinë që i ka dhënë asaj natyra, krijuesi, si një qenie eprane në shumë drejtime, por edhe e kufizuar në disa drejtime të tjera.

(vijon nga numri i kaluar)
Të gjitha të drejtat dhe mundësitë Zoti ia lanë vetëm vetes. Të tjerat qenie, edhe më e përsosura, siç është njeriu, kanë kufizimet e veta. Siç shikohet, këto janë ide filozofike. Proza e Kadaresë para së gjithash pëlqehet se është filozofike, por kjo filozofi nuk jepet nëpërmjet traktateve filozofike, as në formë tezash, nuk ka të bëjë aspak me filozofinë e katedrave dhe të universiteteve. Ajo është një filozofi e shtrydhur, nëse mund të shprehemi kështu, e “lëngëzuar”, si gjaku i njeriut që rrjedh edhe nëpër kapilarët më të hollë, aq sa të krijohet iluzioni i mosekzistencës, megjithëse ai ja jep forcën dhe jetën njeriut. Por ky gjak ka rrugët e veta dhe nuk duhet të devijojë as edhe pak prej tyre, ndryshe bëhet burim i vdekjes së njeriut, si, për shembull, trombozat, hemarrogjitë celebrale etj. Gjithë ajo tramundanë që fryn në veprën e Kadaresë do të shkaktonte një kaos sikur të mos kishte një pikë komandimi. Kadare e ka situatën në dorë, si balonën në fluturim. Ekuilibrin e ka jeta. Kadareja, në analogji me këtë ekuilibër kaq delikat, ka ekulibrin artistik, atë harmoni dhe përsosmëri të domosdoshme për çdo vepër vërtet artistike. Gjithçka e mban në jetë ekulibri dhe harmonia.Të shkojmë edhe një herë tek filozofia e lëngëzuar. Natyrisht, ky nuk është as term dhe as koncept imi. Filozofia varet nga jeta. Në qoftë se jeta është “e lëngshme”, edhe filozofia e tillë do të jetë. “Ideja e modernitetit ose e shoqërisë “së lëngshme”, mban autorësinë e Zygmund Baumanit. Për këdo që dëshiron të kuptojë se ç’mbart ky koncept mund të jetë dobiprurës Gjendje krize, ku Baumani dhe Carlo Bordoni diskutojnë rreth këtij dhe problemeve të tjera….Shoqëria e lëngshme nis të ravijëzohet me atë rrymë të ashtuquajtur postmoderne…Postmodernizmi shënon krizën e “rrëfimeve të mëdha” që mëtonin t’i mbivendosnin botës një model të rendit; iu kushtua një interpretimi të ri ludik dhe ironik të së shkuarës…është një lloj kpërcyelli nga moderniteti te një e tashme pa emër” (Umberto Eco: “Pape Satan Aleppe- kronika e një shoqërie të lëngshme- 2017:9) Shkurt, shoqëria e lëngshme është ajo që të rrëshqet nëpër duar, që nuk ka formë dhe është e ikshme, gjithçka tretet, humbet siguria, besimi, nuk ka më asnjë pike referimi: “gjithça tretet në një gjendje të lëngët”. Tek vepra e Kadaresë interferojnë të gjitha rrymat krijuese paramoderniste, moderniste e postmoderniste, sistemet e ndryshme politike, rryma dhe rrymëzave filozofike. Por tek Kadare gjithçka është si tek rrjedhat nëtokësore. Jo se ai dëshiron të fsheh diçka, por se arti vetvetiu është i fshehtë. Flasim për artin që buron nga thellësitë.
Kadareja procedon me ide të rëndësishme, me mesazhe të fuqishme, por, nga që këto jepen me mjete artistike të holla dhe brilante, aspak në mënyrë bërtitëse dhe pëlcitëse, mezi diktohen. Kadare zotëron shumë teknika rrëfimtare që u përgjigjen kritereve të funksionalitetit, ai ka plot detaje, disa I lë mbasdore nëse I ka shfrytëzuar plotësisht, të tjera I rimerr në një mënyrë të re, kur të vijë rasti dhe vendi për to, përsërit kur është e nevojshme, por jo përsëritje që vine nga varfëria, por nga nevoja e shprehësisë artsitike. Kadare në një vend të kësaj eseje që po analizojmë, thotë që vallja korrigjon brutalitetin. Për analogji do të thoshim se proza e tij korrigjon brutalietin, vulgaritetin, naivitetin, konformizmin dhe të gjithë të këqijat që ka një shorëqi “ lëngshme”, që nuk ka asnjë “shtyllë” ku të mbahet. Prandaj vepra e Kadaresë është emancipuese, purifikuese. Puna është të kuptojmë se arti i madh pret hollë. Kadareja është artist i prerjeve të holla. Idenë e prerjes së hollë e jep edhe arti popullor:
“Në muajin e ramazanit që ra në verë, pikërisht në ato muaj kur dita ishte më e gjatë, burrat e një mëhalle iu lutën xhipit të katundit që t‘i binte lodrës për të ngrënë iftarin nja pesë minuta ma para.
Unë i bije, – tha lodërtari, – por më thonë njerëzit “na prishe ramazanin”.
Bjeri veç për ne, – ia kthyen kërkestarët.
Po si t’i bije veç për ju? Po i rashë, e dëgjojnë të gjithë!
Për ne bjeri me karthi (thupër e hollë), kur të vijë ora tamam, bjeri me topuz…”.
Megjithë atë që thamë më lartë, njeriu nuk hoqi dorë nga dëshira për të fluturuar. Tani njeriu vuri vetes kufi se sa mund të fluturojë, ose, thënë pa figurë, sa mund të ngrihet mbi tokë. Ai filloi ta kuptojë madhështinë e vet edhe pse ishte qenie tokësore, midis tokës dhe qiellit. Lindi dëshira tjetër për të kërcyer, për të bërë me trupin e vet ato lëvizje, ato kapërcime, ato hedhje dhe kërcime që trupi normalisht nuk është i gatshëm t’i bëjë. Kadare jo vetëm në këtë ese por edhe në forma të tjera të krijimtarisë së tij është zotëruar nga filozofia e shkëputjes së trupit nga toka, edhe pse ai është krijesë që ecën mbi tokë duke mbështetur mirë këmbët në tabanin e saj. Kadareja “ka shkruar një vjershë me titull: “Vallja e shqiptarëve” që, veç ideve dhe mesazheve të tjera, përçon edhe idenë se njeriu është i lidhur fort me tokën, dhe për çdo shkëputje mbi të duhet t’i marrë leje asaj:
“Tri herë opinga rrahu dheun
Sikur kërkoi leje prej tij,
Pastaj shamia palët ndehu
Me qetësi dhe madhështi

Kështu midis qiellit dhe botës
Vallja u lind, vallja u shpall
Këmba sinjale i çoi tokës
Dhe dora qiellit i dha lajm”.
Vallja nuk lindi kot, pa mision në jetën e njeriut. Vini re foljen tek vargu u shpall. Vallja shpalli veten. Me anë të saj njeriu ka diçka për të thënë, diçka për të shprehur ani pse gjuha është mjeti më i përshtashëm për të komunikuar. Kadare i referohet Jose Gil, i cili shkruan: “Kur gjuhët pushojnë së qeni vepruese, duhen kërkuar të çara të tjera. Njeriu, me sa duket, gjen vallen, trupin që flet”. (Kadare: Vepra: 2009: 234) Nuk e kanë të gjithë gjuhën e valles. Natyra kompenson në mënyrë të çuditshme dhe arrin t’i kënaq të gjithë njerëzit me prirjet e ndryshme që u ka dhënë. Kam parë në mexheliset e Dibrës burra që nuk dinë të bëjnë muhabet, ose nuk janë në lartësinë e virtuozve të alegorisë dhe mënyrave të tjera të shprehjes. Këta vetëm dëgjojnë. Por kur ndodh që hidhet vallja, janë këta që ngrihen në valle, janë këta që fitojnë qoftë edhe përkohësisht (aq sa zgjat vallja), atë prestigj dhe rëndësi që do të dëshironin ta kishin gjithmonë. Po kështu ndodh edhe me atë çobanin e dhive që pothuaj nuk qaset në asnjë mexhelis, sepse di të ruaj vetëm dhitë. Ngaqë e ndien veten mjaft larg të tjerëve në zejen e odave, ai preferon të mos shkojë fare as për të dëgjuar. Ai fut fyellin në torbën e bukës dhe, kur është vetëm në mal, i bije atij aq bukur, aq përmallshëm sa e dëgjojnë edhe ata që janë poshtë në fshat. Ja, çfarë bën natyra, ka shpërndarë edhe talentet, ka shpërndarë edhe artin. Pelgam G. Wodehouse ka thënë “Duket sikur është ligj i pashmangshëm i natyrës njerëzore që askush nuk mund të shkëlqejë në të dy krahët. Nëse dikush është ballëlart dhe ka etje për dituri, fokstorti i tij (nëse vërtet vallëzon), do të jetë si lëkundjet e një të dehuri; ndërsa, poqese është valltar i mirë, nga veshët e lart do të jetë thuajse kokëbosh.” (Njeriu me dy këmbë të majta”, Tiranë 2002, f. 234)
Vallja flet shumë, thotë Kadare, madje më shumë e më mirë, më saktë se letërsia, piktura dhe artet e tjera. Vallja ka “epërsinë” e vet se zgjat pesë deri në dhjetë minuta. Ndryshe është një roman, fjala vjen, që zgjat me muaj për ta lexuar. Kjo e bën vallen një zhanër më demokratik sepse shijohet nga shumë njerëz njëkohësisht, është i kuptueshëm për të gjithë dhe shkakton ato emocione që asnjë art tjetër nuk mund ta bëjë në aq pak kohë. Edhe një pikturë, fjala vjen, do më shumë kohë dhe jo vetëm një herë për ta vështruar që “të nxjerrësh” diçka prej saj. Vallja edhe përgjithëson, thotë Kadare. “Era e lirisë, e pluralizmit, valëvitja e turmave, sulmi kundër idhujve e shtatoreve të tyre, sprapsja, sulmi i përsëritur, rrënimi i iudhjave, etj., etj., të gjitha këto ngjajnë me lëvizjen e gjithësisë”. (Kadare: Vepra: 2009: 233)
Të shprehurit me anë të valles është një gjë shumë e vështirë, i thotë Angjelini shkrimtarit, se “Alfabeti i im janë vallëtarët. Janë ata me të cilët unë do të thur elipset e mia, figurat, idetë, ekstazën, tmerrin, gjithçka. Ti mund të shkosh kudo dhe atelien tënde, dhe veglat e tua, domethënë gjuhën, dhe shkronjat i ke me vete, kurse unë duhet të zhvendosem me gjithë këta njerëz të gjallë, që janë alfabeti im. A e mendon dot ti, që gjatë kohës së të shkruarit disa nga shkronjat ose vetëm një prej tyre, ta zëmë shkronja k, të mos jetë aty, të mos vijë, të mungojë?” (Kadare: Vepra 2009: 235) Kjo bisedë nuk e dimë në është bërë apo jo. Kjo nuk ka rëndësi. Ka rëndësi mënyra se si e thotë Kadare, kjo e bën konstatimin e baletmaestrit të veçantë. Ne befasohemi me mënyrën si e ka thënë shkrimtari dhe na ngelet në mendje. Këtu nuk ka vetëm art, ka edhe një farë ndarje midis arteve të ndryshme, depërtohet tek specifikat e secilit prej tyre . Secili, me atë mënyrën e vet, të jep kënaqësi. Arti ka harmoninë; gjithë artet, pa përjashtim, janë harmoni. Vallja, si shembull, nuk është kthehu e rrotullohu, kërce e hidhu kuturu, por të gjitha lëvizjet bëhen sipas një ritmi, sipas një melodie, shkurt, ato janë harmonike. Jeta fizike, jeta e vërtetë dhe arti, nuk kanë të ndarë. Janë të dyja për njeriun. Njeriu, siç ka nevojë për ushqimin fizik, që ai të jetë me larmi dhe llojshmëri, kështu ka nevojë edhe për artin, por jo vetëm për një lloj arti. Edhe këtu dalim tek një mësim tjetër filozofik dhe estetik: tek natyra e artit, tek funskioni i tij për ta bërë jetën e njeriut më të bukur. Pra, Kadare, ashtu si kalimthi, me një farzë, madje edhe me një fjalë, jep mësime të natyrave të ndryshme. Gjithë puna qëndron tek kuptimi që i japim fjalës.
“Në diktaturë jetonte në fshatin tim (Fushë Alie), një fshatar pa shkollë, por shumë i zgjuar, Can Kurti. Kuptohet që të gjithë të zgjuarit ishin kundër diktaturës. Cani ishte edhe shumë i varfër. Ai derdhte helm kundër sistemit, por jo drejtpërdrejt, por me anë të fjalëve me dy kuptime. Nëse ti, për arsye të ndryshme, – qoftë edhe për ta akuzuar Canin, – do të bëje një analizë të këtyre fjalëve, do ta filloje me kuptimin e drejtpërdrejtë të tyre, me atë që thuhej. Cani punonte në kooperative dhe, meqë e dinin se e kishte gojën hem, e caktonin shumë larg për të punuar. Kur ai nisej në mëngjes me shat ose lopatë në krah, ndodhte që dikush e pyeste:
Ku punon, or Can?
Ai përgjigjej:
Këtu në Prat, në Prat.
Prej aty ku ishte Cani, Prati mbante gjashtë orë larg vajtje – ardhje, për të mos thënë më shumë. Pra, vetëm përdorimi i fjalës këtu, (ndajfolje për të treguar vendet afër), për një vend që ishte shumë larg, i jep krejt tekstit vlerë ironike dhe alegorike. Kadarjea pak a shumë kështu vepron, por në mënyrë tjetër. Por nuk ka rëndësi mënyra. Rëndësi ka nxjerrja e fjalës, frazës, nga “përgjumja” e zakonshme për ta ngritur atë në shkallën më të lartë të përdorimit për të na emocionuar më shumë. Ashtu si ka njeriu vallen për t’u bërë tjetër, ka edhe fjala vallen e saj për ta rritur shprehësinë dhe intensitetin e veprimit. Mjeshtrat e mëdhenj futin në valle jo vetëm fjalën, por edhe yjet. Kujtoni vjershën “Vallja e yjeve” të Lasgush Poradecit. Gjithçka vallëzon po dite ta futësh në valle.
Por mësimi në vetvete që na jep pothuaj në çdo pasazh Kadare nuk do të ishte gjë pa parë mënyrën se si e jep. Esetë e Kadaresë duhet të lexohen pikërisht për thellësinë e fjalës. Fjala është si toka, ka edhe ajo thellësinë e vetë. Por deri ku e ka thellësinë toka- flasim për një thellësi relative, duke mos synuar këtu zemrën e tokës. Thellësia e tokës është sipas vendit, në disa vende është më afër sipërfaqes, në disa më thellë saj. Kjo shtresë e tokës që është shumë e fortë, e papërshkueshme nga uji, e vështirë për t’u punuar me mjetet që puojmë tokën, quhet Celinë. Celina sikur i thotë njeriut: “Deri këtu ke punë, deri këtu mund të hyjsh në thellësitë e mia”. Fshatarët më përpara kur ndërtonin shtëpinë, themelet i çonin deri në celinë. Atëherë ishin të sigurtë nga çdo lloj tërmeti. Për analogji, (kam frikë se kjo analogji do të jetë pak e kërkuar), edhe fjala ka celinën , me çka duhet të kuptojmë shprehësinë më të lartë. Kadare e çon fjalën deri në celinë.
***
Një pyetje që bëhet shpesh në këtë ese është edhe kjo: pse vallëzojmë, pse vallëzon njeriu, çfarë të mire ka prej kësaj veprimtarie? Siç shikohet, pyetja nuk është e thjeshtë. Natyra filozofike e kërkimeve të Kadaresë në botën dhe shpirtin e njeriut, ndryshon formë dhe bëhet e larmishme, por nuk mungon kurrë. Drejtpërdrejtshmëria dhe informacioni i thatë, atij nuk i duhet fare. Arti lind për të plotësuar një boshësi tek shpirti i njeriut dhe gjatë këtyre përpjekjeve, krijuesi nuk e ka të sigurtë suksesin. Po kështu nuk e ka as baletmaestri, madje as vallëtarët vetë. Sepse është jo vetëm e çuditshme, por e mundimshme, madje disi absurde “Të thërrasish në ndihmë trupin, këtë hamall, këtë varr, këtë burg të shpirtit (për të përmendur vetëm disa nga cilësitë e tij), pra, të thërrasësh në ndihmë pjesën tënde më prozaike, më të përbaltshme, më të vdekshme, për të shprehur hovëzimet qiellore të shpirtit, kjo është më se paradoksale “ (Kadare: Vepra: 2009: 239). Se nuk do të sillesh dhe të rrotullohesh kot, por do shprehësh “hovëzimet qiellore të shpirtit”.
Njeriu kur kërcen sikur e nxjerr zgjyrën nga shpirti, sikur pastrohesh nga helmet që përmban organizmi, sikur ia merr jetës atë gëzim që ajo e ka për çdo njeri. Kështu e kam kuptuar unë vlerën e të kërcyerit. Por Kadare i përgjigjet pyetjes : pse vallëzon njeriu? – ashtu si di ai të përgjigjet, në mënyrë befasuese dhe shumë mbresëlënëse: “Njeriu ngrihet në valle për t’u bërë tjetër. Ai bën një përpjekje për të kaluar nga një gjendje në një tjetër, ai ndërron lëvizjet e zakonshme me lëvizje më të ngadalta os emë të shpejta, prej vetes së vet ai nxjerr një shëmbëllim, një pasqyrim, një refleks të vetëvetes, një hije si ato të përrallave, një lloj ylberi, një lloj dyzimi ose fantazme, që edhe i ngjet , edhe nuk i ngjet vet atij”. (Kadare: Vepra 2009: 239) Edhe pse shprehet me figura, me kaq elegancë dhe mjeshtëri, edhe pse jemi në nivelin më të epërm ku mund të ngritet gjuha njerëzore, ai, çuditërisht, është aq i saktë në atë që thotë sa të kishte shprehur përkufizimin e një teoreme. Le të më lejohet që këtë që totë Kadareja që valltari edhe i ngjet edhe nuk i gjet vetes kur ngrihet në valle, ta konkretizoj me një rast nga jeta. Në vitet gjashtëdhjetë në qytetin e Peshkopisë jetën kulturore dhe artistike e gjallëroi shkolla pedagogjike e qytetit. Kishte një ansambël këngësh dhe vallesh të mrekullueshëm. Midis valltarëve ishte edhe Miftar Alia, një shoku im i klasës. Në atë kohë ishte në modë dhe nuk kishte rast që nuk kërcehej e ashtuquajtura Vallja e Xhafer Kabës. Xhafer Kaba kishte kohë që kishte vdekur, por ruhej vallja e tij. Ai kishte qenë një kërcimtari i rrallë, por u sëmurë dhe nga reumatizmi e njera këmbë i mbeti drejt. Po atë e merrte malli për valle dhe ngrihej dhe kërcente me këmbën drejt duke u mbajtur në shkop. Kërcente vetëm. Vallja është për shumë njerëz, më e pakta është Vallja dyshe. Që këtu fillonte përveçësia e saj. Ishte një valle, pra, jo e natyrshme dhe njerëzit qeshnin. Në çdo repertor hyri si valle humoristike se pastaj kërcehej edhe nga ata që nuk kishin asnjë këmbë të sëmurë, por imitonin Xhafer Kabën. Vallja hyri, si të thuash, në shtratin e vet vetëm kur atë e kërceu Miftar Alia. Miftari kapi filozofinë e valles dhe e përçoi tek spektatorët ndryshe. Miftari dukej sikur këmbën e kishte pa jetë, por duke mos u pajtuar me atë fatkeqësi, për ta mundur atë, për të mbetur sërish në radhët e artit, shtrëngonte veten deri në dhimbje të fortë fizike që këmbën “ta vdiste me të vërtetë” për të qenë i vërtetë në kërcim. Por gjatë kësaj përpjekeje të mundimshme atij nuk i vinte të qeshte dhe të bënte grimasa humoristike si disa të tjerë. Ai nidente dhimbjte të madhe derisa këmba vërtet “i drunohej” dhe ai kujtonte që nuk e ka. Këmba I mbeteje mpirë edhe për disa kohë kur kishte dale nga vallja. Sëmundja kishte dashur ta linte Xhafer Kabën ulok, por ai nuk bindej. Miftar Alia ia hoqi valles karakterin humoristik dhe i dha asaj karakterin heroik burrëror, që konsistonte në mposhtjen e fatkeqësisë, të fitores së njeriut mbi sëmundjen dhe të artit mbi mangësitë trupore. Për çudi Miftari vërtet bëhej tjetër kur kërcente atë valle. Shtrëngohej dhe mundohej, sikur ishte Laokonti që e shtrëngonin gjarpërinjtë për ta mbytur. Partiakët dhe pushtetarët që erdhën për të parë ansamblin, e kritikuan Miftarin për mënyrën se si e kërceu vallen e Xhafer Kabës, për karakterin dramatik që i dha.
Ne jo vetëm nuk guxonim, por as nuk dinim, as nuk na shkonte ndërment përse partiakët dhe pushtetarët reaguan aq keq. Ata ishin njerëz të paditur dhe vetëm për këtë arsye ne e quajtëm reagimin e tyre thjesht një tek. Por nëse diktatura përbëhet nga njerëz të paditur, sigurisht prej atyre që i mban në krye të punëve, vetë ajo është e ditur dhe dinake, veçanërishte mprehtë dhe e stërholluar në aftësitë për të mbrojtur veten. Të keqen që po i afrohet, ajo e shikon kudo, edhe tek vallet. Diktatura përherë porosiste për të qenë vigjilentë. (vijon)