“Kushëriri i ëngjëjve”
Nga Xhafer Martini


“Kushëriri i ëngjëjve” është nga librat më tërheqës që ka shkruar Kadareja. I kushtohet baletmaestrit të madh shqiptar që jeton e punon në Francë, Angjelin Preljocajt. Por Kadareja si siguron bazën e nisjes, nga ajo bazë, bombardon me artin e tij, edhe skajet më të largëta të globit. Mjetet artistike që përdor shkrimtari janë të shumta. Është veti e këtij shkrimtari që të mos ketë troje të ngulitura rreptësisht. Lëvizja, fluturimi, kalimi nga një situatë në një tjetër, nga një dukuri në një tjetër, nga një vend në një tjetër, është oksigjeni që ushqen veprën e tij. Në këtë vepër Kadare synon lehtësinë e qenies, çlirimi I saj nga pesha dhe rëndesa, nga tërhqja e tokës. Lehtësia e qenies ka të bëjë me lehtësinë e shkëputjes së njeriut nga toka, me idenë e fluturimit. Vepra I kushtohet një baletmaestri dhe sipas synimit filozofik të Kadresë vallja më mirë se çdo gjë tjetër në jetën e njeriut e siguron lehtësinë e qenies. Duke shfletuar Shekspirin, ka një cast kur Merkuti hynë në skenë thotë: “Ti je dashnor, I merr Kupidit krahët dhe kapërce kufijtë e zakonshëm. Këto fjalë atij ia ka thënë Romeo, por ky e kundërshton Romeon duke I thënë: “ E kam shpirtin plumb, sa s’lëviz dot”. Mënyra e të lëvizurit të Mërkutit nëpër botë përcaktohet nga foljet e para që përdor : to dance, to soar, to prickle (të vallëzosh, kapërce, shpëto). (Italo Kalvini: 2011: 63). Filozofikisht përcillet ideja se kërcimi, vallja, lehtësia të shpëtojnë edhe nga rreziqet. Si shikohet, raporti trupit me shpirtin, qenies me mendimin shikohet në një plan universial. Kadareja u vë rëndësi dhe është në gjendje të gjejë edhe mjetet për të shprehur lehtësinë e qenies. Kjo mënyrë për të gjetur mjetet e çlirimit nga rëndesa dhe për të provuar lehtësinë e qneies kanë ngacmuar vazhdimisht njerëzimin. Mbretëresha Mab, zonja e ëndërrave sipas mitologjisë, shfaqet në një karrocë të ndërtuar me një lëvozhgë lajthie:
“Karroca e saj prej këmbësh
merimange,
Mbuluar lart me krahë karkalecash,
Ka ca pajisje kali prej pezhishke
Dhe një qafore rrezesh hëne endur
Kmzhik I saj është prej membrame filmi” (Italo Kalvino: 20011: 64)
Figurat bazike të tij janë përfytyrimi, shoqërimi I ideve, planet retrospektive, shembëlltyrat e mjete të tjera artistike përmes të cilave ai zgjeron shumë këndin e projeksionit, por duke ruajtur në të njejtën kohë harmoninë e ekuilibrin e nevojshëm. Kadareja ka një imagjinatë të fuqishme. Baza krijuse e çdo shkrimtari të madh është imagjinata. Estetë të shquar, ndër ta edhe Italo Kalvino, I kushtojnë një rëndësi shumë të madhe imagjinatës. Danteja, duke riprodhur idetë e filozofëve të kohës së vetë, thërret: “ O imagjinatë, që ke fuqi të imponohesh vullnetit tonë e të na rrëmbesh në një botë të brendshme, duke na shkëputur nga bota e jashtme, aq sa edhe sikur të binin një mijë bori nuk do t’I vinim re..” (Italo Kalvino: 2011: 116) Kadareja në mënyrën e vet e realizon idenë e fluturimit. Në most ë fluturimit tamam, të kapërcimit epokal. Ai ngrihet në fluturim menjëherë si ato aeroplanët gjuejtës dhe bombardues që shpejtësinë dhe befasinë kanë një pjesë të suksesit. Kadareja të del “atje ku nuk e pret”, nëse shprehemi me këtë gjuhë popullore. A nuk është ky fluturim ose kapërcim, nga gjendje e qetë, “e rehatshme”, në një gjndje tjetër krejt e ndryshme nga ajo e para. Mënyra për arritjene kësaj është befasia. Në këtë kuptim, befasia nuk është pritë kaçakësh, por kurth artistik, është mjeti më i mirë për të kapur lexuesin në pikën më të lartë të emocioneve dhe të ndjenjave. “Midis këshillave që u japin grave gjatë kohës së shtatzanisë është harmonia e lëvizjeve, shmangia e zhvendosjeve brutale, e lodhjes, e kapërcimit, si dhe paqja shpirtërore që lidhet, siç thonë mjekët, me shëndetin shpirtëror të fëmijës së ardhshëm.” (Kadare: “Vepra”, 2009: 27) Kjo fjali, marrë veças, është një këshillë e dhënë bukur si të bëhej nga një mjek gjinekolog. Kadareja nuk vazhdon të jap këshilla të tjera për gratë shtatzëna. Befasia e vërtetë vjen më poshtë kur marrim vesh që gruaja që po arratiset bashkë me burrin e saj, në vitin 1965, është nëna e Angjelinit, që të birin e ka në bark. Nuk kishte gjë më të vështirë, më tronditëse sesa të kaloje kufirin në ato kohëra. Kufiri ishte i rrethuar me tela me gjemba, pëllëmbë e rojë. Me sinjalin më të vogël ngrihej në këmbë “populli ushtar” i zonave kufitare, çetat kufitare, dhe, projektorët e dritat të verbonin nga të gjitha anët; ato i prisnin guvat e humnerat si me shpata zjarri. Sa e sa njerëz , burra dhe gra, madje me fëmijë e pleq, kanë dashur të dalin në botën e lirë, matanë telave me gjemba, por janë diktuar nga rojat kufitare, dhe, për të mos rënë në duart e tyre, për të mos provuar burgjet dhe torturat komuniste, janë hedhur nga shkëmbenjt duke i dhënë fund jetës në mënyrën më tragjike. Prandaj nëna e Angjelinit donte të ishte pa peshë, e padukshme, të fluturonte, por, meqë kjo ishte e pamundur, të shkilte sa më lehtë në tokë, të ecte ndryshe. Dëshira e nënës së Angjelinit për të ecur ndryshe, i kaloi të birit si dëshirë, si kumt, si ëndërr…. “Por një ecje ndryshe s’është veç vallja”. (Kadare: Vepra: 2009: 28) Angjelin Preljocaj akoma pa lindur, qe përcaktuar nga fati të merrej gjithë jetën me valle, të ecte ndryshe. Kadare di të shfrytëzojë çdo imtësi të jetës të protagonistëve. Një shkrimtar pa përvojë dhe pa talentin e Kadaresë një akti të tillë mund t’i kalonte pa e vënë re siç mund të shkelim me këmbë një perlë.
Proza e Kadaresë është në formën e rrathëve koncentrikë që, duke nisur nga qendra, vinë duke u zgjeruar. Zgjerohet tematika, problematika, këndet e shikimit, shpeshtohen dhe ndërlikohen mesazhet, hollohen dhe konfigurohen filozofitë, gërshetohen dhe alternohen prurjet nga të gjitha fushat, por me mjeshtri, me elegancë, pak nga pak, sa vetëm një lexues i vëmendshëm mund ta vërë re. Proza e Kadaresë është si një kullë shumëkatshe, me arkitekturë të përsosur, ku çdo send apo vegël është në vendin e vet për të kryer funksionin e caktuar. Me pak fjalë, mund të themi se funksionaliteti është një tipar tjetër i artit të Kadaresë. Është një funksionalitet organik, si tek trupi i njeriut, ku nuk ka asgjë të tepër por edhe asgjë të mangët.
Tjetër veçori krijuese e Kadaresë është krijimi hapësirave të reja për veprën që ka nisur. Baza e nisjes mund të jetë e ngushtë, veçse disa metra katrore, por a di të çelë horizonte dhe ta bëjë këtë në mënyrë fare të natyrshme. Edhe këto janë kalime të befasishme, por kalime të mëdha. Kështu, si shembull, ëndërra e fluturimit, që e nënvizoi tek nëna e Angjelinit, e jep më poshtë si një ëndërr universale, si ëndërr e gjithë njerëzimit në të gjitha kohërat. Njeriu e ka realizuar sot këtë ëndër, por jo në formën dhe në mënyrën si e deshi ai. “…ëndërra e fluturimit ka pasur zhvillimin e saj. Ajo ka qenë me dy kahje. E para që njeriu të fluturonte vetë. E dyta, të fluturonte me një mjet. (Kadare: Vepra: 2009: 9) Siç dihet u realizua kjo e dyta, por shumë kohë më vonë. Me rrugën e parë njeriu u mor shumë kohë, sepse në ato shekuj ideja e fluturimit ishte më e gjallë, më e shpeshtë, më këmbëngulëse dhe njeriu më I predispozuar për të besuar se mund të arrinte gjithçka, duke u nisur nga ajo që shikonte në natyrë: “fluturonin hyjnitë, shtrigat, fantazmat, erinitë…, përse të mos fluturonte edhe njeriu?” Dhe ky iu vu ëndërrës së guximshme. Fluturimi ka pionierët e parë, por ata, mjerisht, qenë edhe dëshmorët e parë: Ikari, i biri i Dedalit, vuri krahë prej flatrash që i ngjiti me dyll, dhe, për të fluturuar sa më lart, nga ambicia e madhe iu afrua diellit që ia shkriu dyllin dhe fluturuesi u vra. Lëvizjen dhe rritjen e këndit të projeksionit Kadareja nuk I ka qëllim në vete. Ai do të dalë diku dhe atje ku del, ka rastin për të bërë përgjithësime të natyrave të ndryshe: filozofike, morale, psikologjike etj. Miti I Ikarit qe një paralajmërim që iu bë racës njerëzore: rri tek toka, je lindur tokësore dhe atje do ta kesh fluturimin tënd, bile, po të jesh me arsye të shëndoshë, nuk ke çfarë e do fluturimin se, punët që do të bësh, kërkojnë përqëndrim, rëndesë dhe jo fluturim. Por ideja dhe dëshira e fluturimit nuk mposhtet nga asgjë. “Në shekujt dhe qytetërimet e para, në fshatrat ku gruaja duronte peshën e rëndë të një jete të vështirë, shtrigat fluturonin natën mbi bishtat e fshesave dhe madje edhe mbi mjetet të tjera më të lehta, si kallinj ose fije kashte. Përpara se të kodifikoheshin nga inkuizitorët, këto pamje bënin pjesë në imagjinatën popullore, ose, më saktë, në jetën e përditshme. Besoj se lidhja midis dëshirës për të fluturuar dhe vuajtjes për mosarrtjen e saj është një konstante antrpologjike” (Italo Kalvino: 2011:72). Por meqë njeriu nuk mund të fluturonte vet, se kjo ishte përcaktuar nga ana antroplologjike, ai fluturonte me mjete të tjera” në kurriz të një kali apo të një zogu, mbi një anije fluturuese, mbi një qilim fluturues, mbi shpatullat e një gjigandi apo të një shpirti, në karrocën e djallit etj: “ (Italo Kalvino: 2011: 72) Kadare rresht pas rreshti i jep prozës së tij hapësira planetare, e pasuron me ide, me përgjithësime artistike dhe filozofike, me mesazhe, me një sistem të ri të menduari. Pas argumentimeve të logjikshme, në formë të debateve dhe përplasjeve të brendshme dhe të gjitha formave intelegjente që përdor Kadareja në funksion të kthesave të personazheve dhe ndryshimit të situatave, vetvetiu hapen shtigje të reja mendimi. Kadare din të ndez dhe të mbajë gjallë debatin. Debatin filozofik dhe jo fjalët e plakave të mëhallës. Të mëdhenjtë ndihmojnë për të shpjeguar dhe kuptuar njeri-tjetrin. Kur I hyn punës për të zbërthyer Kadarenë këtë nuk mund ta bësh vetëm. Thirren miq të tjeraë nga larg, të gjallë apo të bdekur kjo nuk ka rëndësi. Njeri prej tyre që më ka ndihmuar në këtë punë, siç edhe e keni kuptuar, është Italo Kalvino. Kadareja don ta çlirojë njeriun nga peha e trupit të vet. Kjo, thotë ai, bëhet me anë të valles. Kalvino pranon peshën, por simaptizon shpejtësinë, lehtësimin e qenies ndoshta jo për të fluturuar, por për të ecur shejt, shumë shpejt. Kjo është çështje individuale, thotë ai, nuk mund të bëhet me ndihmën e askujt, dhe del tek mendimi se ana sasiore nuk shpie në ndryshime cilësore. Ana sasiore ndikon vetëm tek sasia, në asgjë tjetër. “…shumë kuaj, thotë ai, do të mbanin më shumë thasë me grurë nga ç’mund të mbajë një kalë I vetëm. Unë do të pranoja se diskutimet e shumta japin më tepër se sa një I vetëm, por diskutimi është si vrapi, jo si mbajtja e peshave, ndaj një kalë berber I vetëm do të vrapojë më shpejt nga njëqind kuaj Frislandi” (Italo Kalvino : 2011: 84) Shfaqja e Kadares për të spjeguar vallen, ose për t’u marrë me jetën e një baletmaestri, është më frytdhënëse se sa dhjetra etnografë qofshin këta akademikë. Kadareja shpjegon dhe I jep kuptim asaj që është ndryshe, sepse, në fund të fundit, funksioni i letërsisë është komunikimi midis asaj që është ndryshe, me atë që është e zakonshme. Nga ajo që është ndryshe nuk shpëtojmë duke e nëvlerësuar ose, ca më keq, duke e zhdukur, por I duhet dhënë kuptimi në raport me atë që është e zakonshme.
Njeriu, më në fund, del sikur pajtohet me idenë se për të është më mirë të mos fluturojë se fluturimi nuk i hyn në punë për qëllimin e jetës së tij. Kjo është ideja e arsyes, e misionit të njeriut në këtë jetë, e kufizimeve që i ka vu atij natyra. Tërthorazi del që njeriu e ka lirinë e kufizuar. Kufizimi I lirisë do të sillte edhe kufizime të tjera që do të bëhen nga vetë njeriu. Nuk është fjala për liri politike, por për liri natyrore që ka të bëjë me mundësinë e jetesës së njeriut, me lirinë që i ka dhënë asaj natyra, krijuesi, si një qenie eprane në shumë drejtime, por edhe e kufizuar në disa drejtime të tjera.
(vijon në numrin e ardhshëm)

KOMENTI JUAJ