Kujtime për Gani Metën
Nga Bajram Xhafa


Sokol Shtrezi m’u vu fort t’i shkruaj ca kujtime për gjyshin e tij nga nana, Ganiun, babën e Lutes. Ke ndejtë shumë me Ganiun dhe keni pas biseda të shumta, më tha. Ai vazhdimisht të kishte në gojë dhe përmendte bisedat që banit me njeni tjetrin. Me njohjen që ke, ma mirë se ti, besoj, askush nuk mund të shkruajë për Ganiun. – Eshtë e vërtetë, i thashë, por gjana të shkruajtura kam pak. Atëherë ishte e vështirë të mbaje shënime të çfarëdollojshme pa rrezikuar, se do të ndodhej ndokush që ta përcillte informacionin tek ai “vendi”.
Edhe mbajtja e një ditari personal atë botë ishte me rrezik. Një kangëtare e talentuar dhe e hirëshme dibrane, Alida Hisku, nga sheherlinjt e Tiranës, qe shumë e suksesshme në fillim të të 70-ve. Kur çarku i ngritur e hodhi në hekurat e sigurimit, nga hetimet doli se ajo kishte mbajtur edhe një ditar ku na paskesh shënuar të “fshehtat” e saj ndaj partisë dhe pushtetit. Kjo veprimtari iu quajt “konspiracion”. Ditari shërbeu si provë fajësie e deliktit të saj. Ky shembull ishte kumonë me ndí për ata që kishin veshë dhe pesë pare mend në kokë. Aq ma tepër për mua që e kisha kalue një “grip ideologjik” të fortë dhe isha në përgjim. Një fjalë e urtë thotë: është më mirë me nxanë në shpinë të tjerëve se në kurrizin tand. Me këto gjëra nuk bëhej shaká. Terror psikologjik.

***
Me Kanun të Maleve, në Dibër nipi nuk e ka detyrim të “qesë pushkë” për dajën, por Sokoli e ka “vaktin” dhe vullnetin e mirë, dhe, pa ba ndonjë sakrificë të madhe mund të bajë nji gjest nderimi dinjitoz për Babëgjyshin e vet. Për ma tepër, edhe për t’ia ba qejfin nanës vet, e cila, me të drejtë e çmon babën e vet, si babë e si person që ishte dikushi dhe që meritonte diç ma shumë se të tjerët. Ai nuk mund të largohej nga kjo dynjá pa lanë një kujtim të shkruar. “Verba volant, scripta manent” (fjalët fluturojnë, i merr era, të shkruarat mbeten, thoshin latinët).
Kujtimi i tij ishte pengu i së bijës, por edhe pengu ynë moral. Ai nuk duhej të largohej si shumë të tjerë, pa lanë tek të gjallët një kujtim jete e një përvojë urtie. Kjo edhe si mesazh për shoqërinë, si nevojë e transmetimit të përvojës nga brezi në brez e si rregull cilivizimi.
Jeta e Gani Metës ishte një dramë e fortë dhe e ngjeshur e jetës njerëzore, tipike e shqiptarit të kohës së tij, por edhe shembull i urtisë së mendimit që ai manifestonte në odat dibrane. Kjo pasuri nuk duhet lënë që ta fshijë koha. Dinamizmi i sotëm i ndryshimeve të jetës shoqërore asht galopant. Trysnia e globalizmit për rrafshimin e kulturave rrezikon identitetet nacionale, pjesë e së cilës është edhe mendësia popullore, konstitucioni shpirtëror. Zhvillimi i vrullshëm i mjeteve të komunikimit, mediat, lëvizjet e njërëzve nxjerrin nevojën e ruajtjes e të konservimit së traditës, të identiteteve nacionale e të veçorive të tyre. Jeta e Ganiut është një mesazh edhe në këtë drejtim.
Pa marrë zotime, Sokolit i premtova të shtrydh kujtesën time dhe, besoj se diçka mund të bëj, ashtu siç di dhe sa mundem, për të gjitha motivet fisnike të Sokolit, të Lutes, por edhe për veten time, për bashkëfshatarin e bashkëfshatarët e mi, për fshatin tim të lindjes, për tokën ku për herë të parë më ka pa dielli, për Tre Gjurrat që e shpërthejnë furishëm ujin jetëdhanës qelibar nga burimet e shumtë, ndoshta si në asnjë vend tjetër në këtë rruzull toke e mbi këtë faqe dheu. Shtysa shpesh bëhet sebep për të bërë gjëra të dobishme. Le të shpresojmë.

***
Me mixhën Gani kisha diferencë të madhe moshe; ai i vitlindjes tek 1900-a e unë 1945-a, pra, gati gjysëm shekulli. Kjo sillte vështirësi. Këtyre u shtohen ato që lidhen me kontekstin social-politik të kohës. Jetën e tij e kam shoqëruar qysh se “kam ra në mendt e mia” deri në janar 1976 kur ai u nda nga kjo botë. Vërtetë unë jam larguar herët nga fshati, qysh në fillimet e shkollës 7-vjeçare, me 10 vjet si konviktor bursist në Peshkopi, përfshirë edhe të Mesmen e Universitetin në Tiranë, dhe, së fundi emërimin me punë në Shkodër ku vazhdoj të jetoj edhe sot e gjithë ditën. Mbi 50 vjetë.
Duke pasur prindërit në fshatin e lindjes, të cilët, të “ngjitur me tokën”, kurrësesi nuk donin ta “lëshonin vendin”, unë asnjëherë nuk i shkëputa lidhjet me fshatin, me jetën e tij, me banorët e tij, me punët dhe hallet e tij. U ngjita dhe unë përjetësisht me të. Është fundamentale. Madje, këtë gjë vazhdoj ta bëj edhe tani pas 15-20 vjetësh kur edhe prindërit e mi janë ndarë nga kjo botë. Dhe, besoj se do ta bëj edhe më tej, deri kur nuk do të mundem më. Jam nostalgjik i pakorrigjueshëm.
Sa herë shkoja në fshat, me mixhen Gani lehtësisht na takonte rastësia. Nuk kishim ku ta çonim njëri tjetrin, ishim kojshí. Mbase, i pari që do ta merrte vesh ardhjen time në fshat, pas fëmijëve të mëhallës, ishte ai. Ishte nevoja për komunikim, për diskutime, për shkëmbime mendimesh, kryesisht për historinë, “fusha” jonë e përbashkët, por edhe për plot gjëra të tjera.
Thashë më lartë se ishim mëhallali, në Mëhallën e Epër të katundit Kovashicë (të Malësisë, të Grykës së Vogël, mbasi në Dibër ka edhe një Kovashicë tjetër, në Fushë, në zonën e Maqellarës). Shtëpitë tona i ndante në mes një përrua që zente fill në faqen lindore të kodër Kishës (Kajshës), me zabelet e veshura me dushk dhe që zbriste poshtë deri tek Lenishtet, arat nën ujë që ujiteshin nga ujrat e Gjurrës s’Tȯme. Shtëpia e hasmete ishte përtej përroit, në drejtimin v-p të mëhallës, naltë, në krye të mëhellës e të katundit dhe në fundin e kurrizit të një kreshte të rrafshët që zbret nga rrëza e kodër Kishës. Ajo është vendosur lart, si bisht i një tarrace natyrore prej nga mëhallët e fshatit me shtëpitë e tyre, shumica të grupuara në blloqe lagjesh të veçanta e disa të veçuara, me rrugët që ndërthuren e kryqëzohen në të, nga mund të kundrohen si nga llozha e një teatri.
Kodër “Kisha” (“Kajsha”, në aksentin vendas), fillimisht ngrihet në formë kurbe duke e rritur me shpejtësi pjerrtësinë në anën perëndimore të mëhallës si faqja e një piramide, maja e së cilës i rrin përsipër asaj dhe të krejt fshatit si një karakoll (postroje) vigjilente dhe hijerëndë. Nga maja e saj ku janë rrënojat e venitura të një kishe të hershme mesjetare, e cila i ka dhënë edhe emrin kodrës “Kisha”, sheh e ruan gjithë luginën e Dibrës që shkon nga jugu në veri përgjatë luginës së Drinit të Zi. Kur kthen hija e mbasdites, shtëpia e parë e fshatit mbi të cilën ajo bie, është e Gani Metës; ashtu siç, kur dielli lind, të parën shtëpi që dielli praron me rrezet e tij është sh(të)pija e hasmete.
Kur dalin ne mëngjes, pasi kalojnë nga lindja kreshtën e vargut malor Korab-Deshat-Velivar, rrezet e para të Diellit prekin së pari majën e kodër Kishës dhe “Gjurin e Zi”, një masë e madhe metamorfike shkambi në ngjyrë të zezë e dalë nga toka si një kuçedër, mu në ballin e “Kishës” midis gjelbërimit të dushqeve bungë buta, siç i quante botanisti i famshëm Ilia Mitrushi. Nga larg ai dukej si i veshur me mistér. Në fëmijërinë time “Gjuri i Zi” i Kishës më dukej si cungu i frikshëm i bririt të thyer nga lëvizjet inatçore të kokës të një përbindëshi mitologjik. Herë të tjera më ngjante si vendstrehimi i qenieve që të shitojnë (ngrijnë, paralizojnë). Kushedi se ç’qenie shituese duhet të strehoheshin në zgavrat e zeza të kësaj “qenie” të mistershme. Vetëm pasi lindte dielli, drita që vinte nga rrezet e tij më dukej se e largonin misterin dhe vendi ngrohej.
Vala e rrezeve të diellit ulet pastaj teposhtë në formën e një vije horizontale dritë-hije tek Brinja e Keqe (zabelet e Toçe), pastaj tek Rrafsha e Melicës ku janë zabelet e hasmete, një rrafshinë e bukur shlodhëse, tamam si një ballkon natyror ku puna të kthehet në prehje; një hapësirë mbi një a më shumë hektarë që nxin nga fidanë të drejtë lisi të harlisur bunge si një park. Ulet pastaj më poshtë “pëlhura” e dritës tek Kroji i Epër me ujin e tij të bekuar, për të zbritur tek Ara në Hurdhë, kalon Rrucekën, Hurdhën e mëhallës së Epër dhe së fundi, të parën çati shtëpie që dielli lan me dritën e tij është ajo e hasmete.
Aty jetonte mixha Gani me familjen e tij të “madhe”. Në atë truall e në ato troje ishin rropatur e kishin shkuar jetën paraardhësit e tij, të cilët, ashtu si pothuajse të gjithë fiset e tjera të fshatit, ishin të ardhur, nuk dihet sa kohë ma parë, dy apo tre shekuj. Natyrisht që këto ishin migracione të brendshme të popullsisë shqiptare. Ganiu jetonte aty bashkë me Rremi-n, (kështu e shkurtojmë në anët tona emrim Muharrem; nuk themi Rrema), i cili duhej të ishte ndonja 20 vjet ma i ri se ai.
Deri nga viti 1955-56 kur në fshat u ngrit sëpari kooperativa bujqësore, kanë jetuar në një familje të përbashkët dykunorëshe: Ganiu me Alimanen e Bllacës dhe dy vajzat, Mijen dhe Luten; Rremi me Miten e Mere dhe fëmijët e tyre: Luanin, Shahinin, e më pas, Njaziun, Flamurin, Hasijen etj., një katrrosh. Endé ishte gjallë edhe gjyshja, nana e Rremit, Delishja e Lukanit.
Luani i Rremit, si djali i parë i sh(të)pisë, ishte personi ma me kimét në atë familje të “madhe”. Edhe pse shpejt u bë me vllazën të tjerë, të cilët, për marshallah erdhën njënni mbas tjetrit, në fëmininë time nuk kuptoja se pse me aq ngut atij i zunë edhe një byrazer, nji vëlla gishti, në Boçevë, me ç’rast u ba “bukë e madhe”. Pak për qejf e për lezet e ndoshta pak për dúkë. Deshën ta promovonin herët emrin dhe “reputacionin” e Luanit, pa pritur që ai vetë ta ngrinte atë. Mendonin që ai të rritej me rreth të gjërë e me “taraf” të vetin. Kohë e zakone. Deri nga vitet ’50 të shek. XX vinte e gjallë tradita me ngarkesë mistike e vëllamërisë, një imitim i vëllazërisë së gjakut. Mbase vinte edhe si nevojë e shqiptarit për solidaritet e “aleanca” kur shihej qartë se mbi njëqind e sa vjet raca shqiptare sa vinte e tkurrej. Instink mbijetese.
Zakoni i vëllamërisë në fakt ka qenë i përhapur shumë edhe tek sllavët, tek “zadrugat serbe të Shumadisë. Madje, shumë i zhvilluar ka qenë ai edhe midis sllavëve dhe shqiptarëve në zonat e kontaktit. Shpesh ka histori mbresëlënese kur në një situatë rreziku befas del probatini (byrazeri) si shpëtimtar i situatës dhe i jetës së vëllaut të tij shpirtëror të imituar. Në zonën e Malësisë së Mbishkodrës është shumë i përhapur edhe sot apelacioni, më shumë në trajtë humori, “he probe”, “ç’kemi probe”, “kah po shkon or probe”, shkurtim përkëdhelës i probatinit. Në Ditarin e Xhino Berrit për “Rrethimin e Shkodrës” 1912-1913, në veprat e Durhamit e të studiuesve e udhëpërshkruesve të tjerë perëndimorë për Shqipërinë ka përshkrime me tone epike të ngjarjeve për aktet që sillen rreth zakonit të vëllamërisë tek shqiptarët.
Aty nga mesi i të ’50 –ve, kur djali i mixhës tim u lirua nga ushtria, të cilën e kishte kryer në Berat, e pyeti Ganiu. A u lirove prej ushtrie or Fiqiri? Po, i tha ai. Atje në ushtri a zune ndonjë mik a byrazer, që ta keshë edhe ma vonë si vëlla? Po, i tha Fiqiriu, zuna nji byrazer. Ai asht Tufik Kaja prej Zogje. L’shoj dushke, tha Ganiu. Zogjen këtu e kemi e nuk na ikën. Unë mendova se ke zanë ndonjë byrazer të largët, andej nga jugu, nga Tosknia, Berati, Vlona a tjetërkund e ti më thue Tufik Kajën prej Zogje. Me të dalë ndonji nevojë në jetë kujt do t’i kërkosh ndihmë? Ata të jugut po, se janë ma të zott në punë qeverie dhe mund, edhe të ta venë dorën.
Pas kësaj, Ganiu kishte gati një tjetër “histori” me qëllime didakte. Dy persona në fëmijëri kishin qenë shokë shumë të ngushtë. Fati i kishte ndarë dhe njeni ishte ba njeri i madh, kryeministër, kurse tjetri kishte mbetur bujk, aty në fshatin e vet. Pas shumë vitesh lumturisht fati i takoi dhe kjo u solli gëzim të dy palëve. Pasi u pyetën, qanë edhe hallet. Katundari ç’të qante më parë. Mal me halle. Kam mundësi të të ndihmoj, i tha miku i vjetër prandaj del nëpër qytet dhe shih ndonjë rast për ndonjë punë të përshtatshme për ty. I ra lartë e poshtë qyqari dhe diku pa një burrë që, me gishtat e duarve po i binte shufrave të një vegle e cila lëshonte tinguj të çuditshëm. Kjo qenka punë fare e lehtë dhe mund ta baj edhe unë. Njerëzit grumbulloheshin për ta dëgjuar plot dëshirë. Nuk ishte si kazma dhe sopata e tij të cilat t’i çonin djersët çurkë.
E gjeta një punë shumë të mirë, tha hallexhiu, punë të cilën mund ta baj fare lehtë. Si ishte ajo punë e pyeti miku i fëmijërisë. Me gishtat e duarve i binte pa prâ një vegle që e mbante përpara dhe ajo lëshonte tinguj muzikorë. Njerëzit argëtoheshin dhe ndigjonin me qejf të madh. Ajo punë që ke parë ti, i tha miku i vjetër, kërkon të bajsh shkollë të madhe. Një e rame me gisht të asaj veglës (ishte fjala për pianon), duhet te kryeje plot një vit shkollë. Atëherë lene këtë punë, se nuk qenka për mua, tha mundqari. Mua më rroftë kazma, lopata dhe sëpata. Ky asht risku (fati) yt, i tha vetes dhe u kthye në fshatin e në fatin e vet.
Jetoi Delishja (gjyshja e dashur e Luanit) deri nga mesi i të ’70 kur erdhën “dritat e partisë” për të lënë atë batutën që tregohej si burim humori. Ndërsa radioja transmetonte një kangë nga ato të kohës, befas gjyshja u përmend se po jepej kanga e preferuar e Luanit, prandaj kërkoi ta mbyllnin radion që t’ia “ruanin” kur të vinte në shpi nipi të saj të dashur kangën e preferuar.
Shtëpia e tyre ishte një konak i gjatë dykatësh me pamjen ballore nga lindja e diellit. Në pjesën qendrore kishte një çardak ku ngjitja bëhej me shkallë druni nga jashtë (teliz). Fundi i konakut përfundonte me dhomën e miqve, pjesa e vjetër e shtëpisë. Ajo nuk kishte lidhje me çardakun, kishte hyrje më vete e shkallë të brendshme me basamak tip sënduk, dhomë të rregullueme mjaft mirë qysh herët, me tavan dhe dysheme dërrase. Aty priteshin miqtë e afërt e të largët. Atë dhomë mixha Gani e bëri jatak edhe kur po largohej nga kjo dynja.
Oborri (kurti) shtrihej përpara shtëpisë, i sheshtë, me dhé të kuq e të ngjeshur, pa bar të gjelbëruar sipër, rrethuar nga një avlli e madhe në mes të të cilit ishte një pus (bunar) 13 pashë i thellë me ujë akull të ftohtë. Uji i tij ishte në damarin e Kroit të Epër në faqe të (kodër) Kishës, ujë që për nga cilësia konkurronte me ujin Zem Zem të Qabes së madhnueshme do të thosha unë një metaforë e frymëzuar nga fakti kur në vitin 2000 shkova në Qabe dhe u bana Haxhí. Por gratë dhe vajzat e hasmete (të fisit Meta), ashtu si të gjitha gratë e mëhallës së Epër, mbushnin ujë tek Gjurra e Tȯme.

***
Kovashica (Cobocheste) e Grykës së Vogël
Prof. Kristo Frashëri në veprën “Skënderbeu – Jeta dhe Vepra”, në kap. XIII “Kanunet e Skënderbeut”, shpjegon si lindën bashkimet e maleve si bashkësi ndërkrahinore politike, ushtarake dhe zakonore. Përdorimi nga kronisti bizantin i shek. XIII G. Akropolitis i emrit të Dibrës në shumës, lë të kuptohet se treva e saj, për shkak të numrit të madh të fshatrave, ishte e ndarë, të paktën që në atë shekull, në dy pjesë – në Dibër të Sipërme dhe në Dibër të Poshtme1. Kjo nënkupton formimin me kohë në këtë trevë të dy bashkësive ndërkrahinore. Më vonë të dyja këto bashkësi hynë në pushtetin e dy familjeve feudale të njohura – Dibra e Sipërme që në fund të shek. XIII nën sundimin e Gropave2 dhe Dibra e Poshtme dhe një pjesë e Dibrës së Sipërme, siç u pa, që në fund të shek. XIV nën pushtetin e Kastriotëve.
Në shënimet plotësuese që bën për familjen Pal Gropa (fudnota 15), me titullin sevast, del në vitin 1273 si feudatar i disa fshatrave të dhuruara atij nga Karli I Anzhu, në atë kohë “mbret” i Shqipërisë (Rex Albaiae). Në dokumentin latinisht (A Alb.I, 300) emrat e tyre janë shkruar kështu: fshatrat si Radicis maioris (Radica e Madhe, Gryka e Madhe), Radicis minori (Radica e Vogël, Gryka e Vogël), si dhe fshatrat Cobocheste (Kovashica), Zuadigoriza (Vadigirica, Vau i Gjoricës), Sirclani (Zerqani), Craye (Krajka), Sessiza (Zeshica?) që ndodhen në luginën e lumit Ebu (Bulqizë?), vende këto që, siç shihet, ndodhen në Dibrën e Sipërme. Pra, emri Kovashica – Cobocheste për herë të parë del qysh na del qysh në vitin 1273.

Tri Gjurrat e Kovashicës
Gjurra e Tȯme buron në mes të fshatit. Buçakët (burimet) e saj dalin nga të çarat e shkëmbenjëve të shumtë përfund Sharrës së Zenele ose Sharra e Kovashicës. Ajo është një kodër që ngrihet “thikë” përpjetë, e përbërë nga formacione gëlqerore dhe e veshur me shkozë, dëllinja, frashër e ma pak me dushk, kodër aq e dashur për mua, që në fëmininë time e kam shkelur jo vetëm me kambë por edhe me të ndenjura. Aty ku del Gjurra, a pak më poshtë është sinori i mëhallës së Epër me mëhallën e Tome.
Pasi përshkonte ndonja 30-40 m me drejtim lindor duke kaluar sipër Verrinjve, një moçalishte e errët mbushur me verrinj të gjelbëruar, (më 2010 është kthyer në rezervat për rritjen e troftës), rrjedha e ujrave të kristaltë të gurrës bën një hark drejt veriut duke mbajtë krahun lindor Lenishtes dhe pas ndonja njëqind metrash, bën një kënd nga e majta dhe kapërcen një prag që e bën të lëshojë një shushurimë monotone ëndërrimndjellëse e cila përhapet në gjithë luginën duke krijuar ndjesi paqe e qetësie.
(Vijon)

1 Kristo Frashëri, Skënderbeu – Jeta dhe Vepra, Toena, Tiranë, 2002, f. 224.
2 Pal Gropa, me titullin sevast del në nitin 1273 se feudatar i disa fshatrave të dhuruara atij nga Karli Anzhu, në atë kohë “mbret i Shqipërisë (Rex Albaniae). Në dokumentin latinisht (Aalb.I, 300) emrat e tyre janë shkruar kështu: fshatrat e Radicis maioris (Radica e Madhe, Gryka e Madhe), Radicis minori (Radica e Vogël, Gryka e Vogël), si dhe fshatrat Cobocheste (Kovashica), Zuadigoriza (Vadigorica, Vau i Gjoricës), Sirclani (Zerqani), Craye (Krajka), Sessiza (Zeshica?) që ndodhen në luginën e lumit Ebu (Bulqizë?), vende këto që, siç shihet, ndodhen në Dibrën e Sipërme. Gjatë gjysmës së dytë të shek. XIV Gropat me tritullin zhupan banonin në Ohër. Gj. Muzaka thotë se “Zoti Gropa ishte Zot i Ohrit ose i Dibrës” (Signor Groppa Signor d’Orida overo Debria) (G. Muzachiao, f. 282); Kristo Frashëri, “Skënderbeu Jeta dhe vepra”, Toena, Tiranë, 2002, f. 223-224.