Veçanti në ndarjet kanunore në Dibër


Nga Haki PËRNEZHAstudiues

Traditat ndër shqiptarë kanë ngjashmëri njëra me tjetrën, por edhe dallime e veçori, të cilat vërehen nga një krahinë në tjetrën. Krahinat (Malet) e Dibrës, përkundër disa ndryshimeve të vogla, në lëmin e organizimit të vetëqeverisjes sipas së drejtës dokësore, kanë ngjashmëri të plotë, e cila, tregon dhe shkakun pse emërtimi “9 Malet e Dibrës” erdhi deri në ditët tona….Ruajtja  e së drejtës për tu vetëqeverisur sipas dokeve vendore, veç tjerash, pati rëndësi se  siguroi  “… mbijetesë rendit fisnor, si një formë vetëmbrojtjeje prej ligjeve të një perandorie teokratike dhe ushtarake…”(1) Kjo e drejtë, është “përkundur” në shtratin e rendit etnojuridik, i cili, sipas etnologëve “… është shumë më i hershëm se ai i kanuneve”(2)dhe që ka lulëzuar para pushtimit osman. Këtë pasuri e vlerë shpirtërore, në shekuj “…  nuk e humbën as ilirët nën sundimin romak e as arbrit nën sundimin bizantin.  Në bashkësitë e tyre ata gëzonin një farë  vetëqeverisjeje dhe zbatonin të drejtën zakonore lokale, sidomos në çështjet gjyqsore.”(3)Studiues të ndryshëm, realizimin e vetqeverisjes e lidhin edhe me shkallën e madhe të urbanizimit të trevës i cili shihet “që në periudhën e kalimit prej lashtësisë antike në atë mesjetare.”(4)

 Është e kuptueshme që ky zhvillim e urbanizim mesjetar, nënkupton edhe zhvillimin e rendit etnojuridik, i cili në fund të fundit shprehej me rregulla e parime të cilat rregullonin jetën e malësorëve. Këto rregulla, të quajtura “kanun”,  i cili”…mësohej përmendësh si një trashëgimi…”(5) dhe që mbijetoi falë përpjekjeve  e luftrave të shumëta “me armë në dorë kundra sllovenve e kundra turqve…”(6)u ruajtën dhe u mbajtën gjallë deri në ditët tona. Çdo Mal a Krahinë, përfshi edhe pjesën fushore të Dibrës,  kishte kontributin e vet në këtë mori rregullash e parimesh, fillimisht morale e më vonë edhe norma juridike të cilat mbartnin “të gjitha tiparet e një të drejte që shkon në përputhje relative me besimet dhe me vlerat morale.”(7)të asaj shoqërie që gjallonte në hapsirën dibrane. Kështu prej kohësh, në etninë dibrane  të  vendosur si  në pjesën malore por edhe në atë fushore, shërbente tradita vendase në zgjidhjen e problemeve të së drejtës dhe kjo si “dëshmi e lashtësisë dhe mbijetesë kulturore.”(8)Pas vitit 1839, trysnia e pushtetit osman u bë më e madhe dhe ia arriti të ndërhyjë dhe të imponojë zbatimin e sheriatit në pjesën fushore të Dibrës e për pasojë, u shkatrrua “ngrehina” e Vetqeverisjes. Ndërsa në pjesën malore të Dibrës, “Vetqeverisja” u ruajt përkundër tentativave osmane për të ndërhyrë në sistemin juridik të malsisë. Sipas disa studiuesve, shtrëngimi për  zbatimin e sistemit të sheriatit në Male, ishte njëri ndër shkaqet që ngjalli revoltë të madhe dhe që solli edhe Luftën kundër Hajredin Pashës 1844. Malet e Dibrës ia arritën ta ruajnë të paprekur vetqeverisjen sipas së drejtës zakonore, e cila sipas Pulahës, vetëm në këtë mënyrë, njësitë krahinore mundën t’i siguronin individit “mbrojtjen e gjithë kolektivit, të fshatit  e gjithë krahinës.”(9)Pavarësisht nga lloji i pushtuesit të radhës që ka shkelë këto troje, ligjet zakonore, të cilat kanë rregulluar jetën shoqërore në male, i janë nënshtruar një procesi të gjatë dinamik, duke iu përshtatur rrethanave të krijuara. Zhan Klod Faveirial vëren se “… malësorët janë të përjashtuar nga taksa e së dhjetës dhe taksa e tokës. Ata udhëhiqen nga disa ligje zakonore që kryetarët e fiseve i zbatojnë në çështje civile dhe kriminale, pa asnjë ndërhyrje të gjyqësorve turq.”(10)Edhe akademik Kristo Frashëri, vëren të njëjtën gjë kur flet për dy nga tre figurat që mbajtën më këmbë Vetqeverisjen  në Malet e Dibrës. Ai përmend “dy figurat e larta të shoqërisë patriarkore Plaku, këqyrsin e së drejtës zakonore dhe Kefalinë, udhëheqësin ushtarak të bashkësisë.”(11) Duke vlerësuar se “e drejta është ideali i ligjit dhe jo e kundërta”(12)në të gjithë njësitë etnokulturore dibrane në përgjithësi janë evidentuar përpjekje serioze në dhënien e drejtësisë. Dhe kjo ka ardhë pasi në Malet e Dibrës  ka qenë i madh kapaciteti i fiseve për të nxjerrë pleqë kanuntarë. Prof Nebi Bardhoshi këtë e quan hierarki e cila “vlerësohet më së tepërmi për të klasifikuar fiset, fshatrat, krahinat”(13) Pleq të ndryshëm dibranë, të regjur në punë të kanunit, kanë shkëlqyer në dhënien e zgjidhjeve interesante në situata të ndërlikuara. Shpeshherë ata kanë krijuar mbi shtratin a mbi kornizën e së drejtës zakonore duke “prodhuar” norma të reja juridike. Sipas Pospisil-it “secila bashkësi apo nivel social ka kapacitetin të krijojë normat e veta juridike.”(14)Jo rrallë herë këto norma janë shndërruar në zgjidhje duke u bërë kazus dhe kanë shërbyer si motërzime për raste të tjera të ngjashme si brenda ashtu edhe jashtë krahinës. Pleqë kanuntarë të dalë nga fise të shquara si Murrja, Pira, Noka, Lusha, Kaja etj-etj, kanë kontribute të prekshme në lëmin e së drejtës zakonore.  Pleqë të njohur dibranë të një Krahine,  shpesh herë thirreshin edhe nga krahina të tjera për të ndarë kanune dhe kjo ndodhte pasi “kufiri krahinor nuk konsiderohej si kufi ligjor”(15) “Heret – heret,- shkruan Shtjefën Gjeçovi, ndër të gjitha krahinat e malet e Mirditës, të Thkellës, të Malësisë së Lezhës etj,… Lusha e Noka në Qidhën të Dibrës janë pvetë ndër gjyqe e pleqni me kanu…”(16) Për këtë arsye edhe numri i tregimeve me përmbajtje kanunore, në çdo fshat të Dibrës, është mjaft i madh dhe përbën një pasuri të madhe shpirtërore të etnisë dibrane. Janë bërë përpjkeje të lavdërueshme nga disa dibranë  në këtë fushë si Xhafer Martini, Fatos Daci, Petrit Fetahu e disa tjerë, por përsëri mbetet shumë për tu bërë. Secili nga lexuesit mund të tregojë plot raste të këtyre krijimeve etnodokësore. Tregime të tilla me lëndë kanunore janë të shumta në Dibër, ato gëlojnë në gojën dhe mendjen e pleqve të urtë dibranë. Nga ky numër i madh tregimesh me përmbajtje kanunore dibrane unë zgjodha dhe paraqita Konferencë katër të tillë që kanë karakteristika dhe qasje të veçantë në rrafshin e së  drejtës zakonore apo  kanunin në Dibër dhe kuantropologët dhe studiuesit e së drejtës i konsideruan si krijime monumentale mbi shtratin etnojuridik e etnodokësor të etnisë dibrane.

Ende në kujtesën popullore dibrane ruhen disa raste, që zor se shekujt që vijnë, do t’i pluhurosin. Kështu, në të folurën e përditshme ende dëgjon të përmenden togfjalëshat  si: 1.Kanuni në kal’hipt’; 2.Kanuni i shekës së kosit; 3.Kanuni i ndarë mekëmesëapo edhe 4.Pajtim, o dilni fare!

Tani le të shpjegojmë se pse, nga kjo mori tregimesh me lëndë kanunore u zgjodhën vetëm këto raste?

Rasti i parë ose “Kanuni n’kalë hipt’”është i vetëm, i padëgjuar në zonat tjera ku kanë  vepruar kanune të ndryshme. Është një krijim juridik mbi shtratin etnodokësor i cili lidhet me vrasjen e një gruaje shtatzënë për shkak të prishjes së një lidhjeje martesore. Për zgjidhjen e këtij konflikti, pleqtë e përmendur Lusha dhe Noka në Çidhën vendosën të sfidojnë njëri-tjetrin duke e ndarë këtë kanun në …kalë. Cilat janë kushtet a vështirësitë realizimin e kësaj praktike kanunore. Së pari pleqtë duhet të qëndrojnë në kuaj. Së dytikuajt ecin në drejtim të njëri-tjetrit; së treti”gjyqi” fillon kur kuajt janë “kokë më kokë” dhe mbaron kur kuajt ndodhen “bisht më bisht”. Siç mund të kuptohet, koha që pleqtë kanë në dispozicion për të ndarë këtë kanun ishte mjaft e shkurtër, vetëm 5-7 sekonda. Kjo ishte arsyeja që kjo formë nuk përdorej në ndarjet kanunore, duke mbetur “pronë” vetëm e atyre pleqve që ishin të “regjur” në punët e kanunit. Dhe së fundmi shumë dibranëve ju kujtohet një njësi frazeologjike e cila është e njëjtë me shprehjen Kanun n’kalë dhe ajo është”Pse ma derdhe drithin…?-Mos e futje n’thesin tim…”

– Rasti i dytë, ose “Kanuni i shekës së kosit” tregon se si njohuritë praktike a teknike shërbejnë për të dhënë zgjidhje përplasjeve në mes njerëzve.

– Rasti i tretë, “Kanuni me kmesë”,  na njeh me  një mënyrë rënqethëse për ndarjen e së drejtës. Mjeti dhe mënyra e përdorur nga plaku i kanunit për të “ndarë” përgjysmë fëmijën e pretenduar nga dy gra, është kanibalesk por që shërben për të zbardhur të vërtetën dhe dhënien e drejtësisë.

– Rasti i katërt, “Pajtim, o dilni fare” na njeh me një formë të veçantë shtrëngimi për pajtim. Kjo formë shtrëngimi përdorej në ato raste kur dështonin të gjithë mënyrat e pajtimit në mes palëve në  konflikt.

KANUN NË …KALË (!)

Çdonjëri prej nesh që ka ndenjur në odën dibrane, besoj, i ka qëlluar të dëgjojë dhe për …”kanuni në kalë”, apo:…”e ndan në kalë…”.  Këto shprehje, ende sot, në të folurën e zonës përdoren për të treguar një person i cili është i zoti për ti dhënë zgjidhje çdo problemi të koklavitur që lind në komunitet. Jo rrallë herë këto shprehje janë përdorë nga persona të cilët në biseda të ndryshme vetdeklaroheshin, herë me shaka e herë seroizisht, duke u shprehur: …këtë problem unë e “ndaj në kalë”

Po ç’është në të vërtetë Kanuni në kalë? Të gjithë lexuesit e dinë se kanunet  bëheshin (apo ndaheshin) në odat e fshatarëve, në livadhe a kudo tjetër por jo në kalë…! Ndërsa në Çidhën të Dibrës së Poshtëme, ka ndodhë që kanuni të ndahet edhe në kalë dhe ky ka qenë momenti më pikant ku zgjuarsia dhe mendjemprehtësia e pleqve çidhnakë, është shpalosur në të gjithë dimensionin e saj të mundshëm. Pleqtë  çidhnakë, Lusha dhe Noka, duke ndarë kanunin në kalë, vendosën një standard që për shumë të tjerë mbetet i paarritshëm. Askund tjetër, përveçse në Çidhën, nuk është tentuar të përdoret  kjo «praktikë» kanunore, me nda kanunin në kalë. Në fakt as në Kanunin e Lekës dhe as në atë të Arbërit (Skënderbeut) nuk është e përshkruar një «praktikë» e tillë dhe kjo, mendoj, për shkak të vështirësisë dhe kushteve  të «rënda» për realizimin e kësaj «norme» kanunore.  Ajo që e bën gati të pamundur  ndarjen e kanunit në kalë, është koha e paktë që pleqtë e kanunit kanë në dispozicion për të ndarë të drejtën. Për ndonjë që nuk ka informacionin e mjaftueshëm për sa flitet, po përpiqemi të sqarojmë “procedurën” e ndarjes së kanunit në kalë për të nxjerrë në pah cila është vështirësia reale që kjo praktikë kanunore  të mbetet «pronë» e pak pleqve.  Le të përshkruajmë «hapat» që duhen bërë për të realizuar praktikën e ndarjes së një kanuni në kalë. Palët  në konflikt zgjedhin pleqtë dhe janë ata pastaj që  vendosin të ndajnë kanunin në kalë. Për këtë, ata në fillim caktojnë vendin e pikëpjekjes i cili duhet të jetë një shesh, livadh apo lëndinë ku të ketë mjaftueshëm hapësirë për tu ulur edhe personat që do dëshironin të ishin prezent. Pas kësaj caktohet data e zhvillimit të gjyqit. Në ditën e caktuar, në vendin ku do zhvillohet gjyqi, përveç njerëzve kureshtarë, veç e veç uleshin edhe palët që ishin në konflikt. Pleqtë, nga dy anë të kundërta, qëndronin përballë njëri tjetrit në një largësi rreth 100 ml, hipur në kuajt e tyre dhe në momentin e duhur fillonin lëvizjen në drejtim të njëri tjetrit. (Foto nr 1)

Foto 1. Vendosja e pleqve në 100 ml larg e përballë njëri tjetrit.

Ecja e kuajve duhet të jetë e zakonshme. “Debati” mes pleqve fillonte kur kuajt të jenë përballë njëri-tjetrit dhe shumë afër, d.m.th “kokë më kokë”, (shih fig. nr 2) ndërsa përgjigja e plakut tjetër duhej të jepej para se kuajt të ishin “bisht për bisht”(shih fig nr 3).  Pleqtë kanuntarë thonë se kanuni në kalë fillon “kokë m’kokë dhe mbaron bisht m’bisht”.

Foto 2: Ky është pozicioni “kokë më kokë” ose fillimi i “gjyqit”.
Foto 3: Ky është pozicioni “bisht më bisht”
ose mbarimi i “gjyqit”

Siç mund të kuptohet, koha që pleqtë kanë në dispozicion është mjaftë e kufizuar 5-10 sekonda. Ja, pikërisht për këtë arsye kjo praktikë kanunore ishte atribut vetëm i pleqve të regjur si Noka e Lusha në Çidhën.

vijon numrin e ardhshëm

REFERENCAT:
1. Sinani Sh. “Tradita si etnotekst” fq 50
2. Sinani Sh. “Etnosi në epos” fq 202
3. “E drejta zakonore shqiptare” fq 8
4. Sinani Sh. “Etnosi në epos” fq 227
5. Sinani SH. “Etnosi në epos” fq 227
6. Palaj B. “Bota e maleve shqiptare” fq 147
7. Bardhoshi N. “ Antropologji e kanunit” fq 30
8. Sinani Sh. “Antropologji etnojuridike” pj. II, fq 55
9. Pulaha S. “Konferenca Komb. e stud etnogr.” fq 160
10. Frashëri K. “Konf. Komb. e stud etnogr” fq 241
11. Frashëri K. Vepër e cituar fq 240
12. Bardhoshi N. “Antropologjia e kanunit” fq 28
13. Bardhoshi N. “Antropologjia e kanunit” fq 127
14. Cituar nga “Antropologjia e kanunit” fq 131 e
Bardhoshi N.
15. Bardhoshi N. “Antropologjia e kanunit” fq 123
16. Faverial Zh.K. “Historia më e vjetër…” fq 333