MËRIA E MOISI GOLEMIT
Nga Avni ALCANI


  1. HYRJE. 

Në vijim të ciklit kushtuar disa prej pinjollëve të Familjes aristokrate të Aranitëve, në këtë shkrim do të ndalemi te Princi Moisi Golem Araniti dhe të mërisë së tij, që, për disa historianë,e çoi figurën e tij, nga një hero dhe kryegjeneral i ushtrisë së Skënderbeut, në një “tradhtar”.

 Mendimi i shumicës së historianëve dhe biografëve të Skënderbeut ka qenë se Moisiu ishte një nga gjeneralët më të sprovuar e më të shquar të ushtrisë arbërore të shek. XV,1) i cili “…kishte famën se vinte i dyti në zotësi pas Skënderbeut”, si“krahu i djathtë”dhe “gjenerali më i mirë i ushtrisë së Skënderbeut”.2) Për shkak të marrëdhënieve dashuri-urrejtje, të mërisë dhe qëndrimit inatçor që ai ka mbajtur gjatë një periudhe të caktuar ndaj Skënderbeut, figura e tij ka qenë e mbuluar me një hije misteri, admirimi, urrejtje dhe përçmimi njëkohësisht. 

Në këtë shkrim do të përpiqemi të hedhim dritë mbi disa çështje ende të pa zbardhura për jetën e Moisi Golemit, mbi disa të vërtetat që dihen por nuk thuhen e të lëna qëllimisht në heshtje për të denigruar figurën e tij, mbi disa fakte, veçanërisht ato të marrëdhënieve me ulje-ngritje që ai ka pasur me Gjergj Kastriot Skënderbeun, arsyet e prishjes së këtyre marrëdhënieve, zemërimi dhe mëria e madhe inatçore e tij, që e çoi atë drejt degradimit dhe kthimin e armëve kundër komandantit të tij të luftës. Gjithashtu do të risjellim disa fakte mbi “të vërtetën“ e faljes së tij prej Skënderbeut, me qëllim për të zbardhur misterin që e ka mbuluar padrejtësisht në errësirën e shekujve këtë figurë të madhe historike të popullit shqiptar. 

 

  1. JETA. FAMILJA. PRONAT

Para se të shqyrtojmë çështjet që kemi ngritur më lart, duhet të themi dy fjalë për jetën e Princit Moisi Golemi: cila ishte origjina dhe familja e tij, ku ka lindur, lidhjet familjare të Moisiut me disa nga figurat më të rëndësishme arbërore të shek. XV, ku shtrihej Principata dhe pronat e tij etj.  

Moisi Golemi është një nga pinjollët e Familjes së madhe të Aranitëve. Marin Barleti, në librin“Historia de vita et gestis Skanderbegi, epirotarvm principis”,3) shkruan: “Moisiu i Dibrës ishte epirot (shqiptar) nga kombësia”, që kishte lindur në qytetin e Valmëve (Elbasani i sotëm).4)  Babai i tij ishte Muzakë Komneni, i cili kishte dy vëllezër: Gjergj Aranit Komnenin, vjerrin e Skënderbeut,dhe Vladan Aranitin, babain e Muzhaqit të Angjelinës e të Gjuric Vladanit.5)Nëna quhej Vojsava Muzaka (Barleti), apo Suina (sipas Gjon Muzakës),6)e cila ishte nga Dera e Muzakajve të Beratit.7) Nuk ka të dhëna, në se Moisiu ka pasur vëllezër apo motra të tjerë.Dimë nga Gj. Muzakase ai ishte i martuar me Zanfina Muzakën, me të cilën pati dy fëmijë, një djalë dhe një vajzë.8) Djali quhej “Zot Komneni ose ndryshë Cezar Komneni”,9) i cili la vetëm një vajzë, e quajtur Johana Komnena, e martuar me Pal Brankaçi, një fisnik italian i derës “Nido”,10) ndërsa vajza e Moisiut, Despina, u martua me Stanisha Kastriotin, nipin e Skënderbeut nga i vëllai (Stanishi).11) 

Nuk kemi asnjë të dhënë se ku shtrihej Principata e Moisi Golemit dhe as se ku gjendeshin pronat e tij në territoret e Aranitisë, ndonëse dimë, p.sh., se ku ishin pronat e të atit dhe djalit të tij. Gjon Muzaka, i cili ishte një njohës i mirë i familjeve fisnike të kohës, shkruan se pronat e babait të Moisiut ndodheshin në një pjesë të krahinës së Çermenikës dhe një pjesë në Mokër. Ato përfshinin këto fshatra: Librazhdi (Liborasi), Drago, Stugna (Dragostunja), Dorëzi (Dorisa), Qukësi (Zuchisi), Gurra(Guri) dhe disa fshatra të tjerë.12) Gjon Muzaka ka përmendur edhe pronat e djalit të Moisiut. Muzaka, kur bën përshkrimin e krushqive të familjes së tij me familjet e tjera princërore të Arbërisë, shkruan se motra e katër, që quhej Zonja Komita Muzaka,ishte e martuar me“Zotin Aranit, të birin e Muzak Aranitit”, i cili “kishte një Principatë të mirë në Çermenikë…”.13) Dhe ky Araniti, shkruan Dhimitër Shuteriqi, ishte djali i Moisi Golemit.14) Këtë djalë Moisiu, me sa duket, duhet ta ketë pasur nga ndonjë martesë e parë e tij dhe jo nga martesa me Zanfina Muzakën, pasi, siç e pamë më lart, Muzaka shkruante se djali që Moisiu pati me Zanfinën quhej Cezar Komneni. 

Ku ndodheshin pronat e Moisiut? Dhimitër Shuteriqi, një nga njohësit më të mirë të Aranitëve, në një nga studimet e tij për zotërimet e pronave të Aranitëve në viset e Librazhdit të sotëm,shkruan: “…zotërimet e Moisiut e të familjes së tij gjendeshin në viset afërsisht që nga Maqellara e gjer në kufijtë e Mokrës së sotme, në anët më lindore, të krahinave ku sunduan Aranitët. Dimë, në mënyrë më të përcaktuar, se familja e tij kishte pasur fshatrat e Librazhdit…, këtu ishte, si të thuash, bërthama e “shtetit të tij”.15) 

Gjon Muzaka, bashkëkohës me të, përmend vetëm pronat e atyre Aranitëve që kishin lidhje me familjen e tij, por, për fat të keq, nuk jep asnjë të dhënë për pronat e Moisiut, të cilat na vijnë nga Marin Barleti, biografi i Skënderbeut, i cili shkruan se Moisiu i kishte pronat në Dibër dhe se këto prona atij ia kishte dhuruar Skënderbeu,16)ndofta si trofe apo si një shpërblim për heroizmin që ai kishte treguar gjatë betejave kundër ushtrisë osmane. Ndërsa pronat e tij në Çermenikë, supozojmë se Moisiu ia pati lënë djalit të tij, Aranitit, që ai kishte pasur nga martesa e parë, por që Muzaka nuk e përmend këtë martesë, për arsyet që ne i kemi përmendur në një shkrim të mëparshëm kushtuar Muzhaqit të Angjelinës.17)

Moisiu thirrej si“Moisiu i Dibrës”, shkruan Barletit, për shkak se ai banonte në Dibër, ku Skënderbeu i kishte dhuruar shumë prona dhe një pjesë të madhe të vendit, ndonëse Moisiu ishte i njohur gjerësisht me emrin“Moisi Golem Arianiti”.18)

  1. “GJENERALI MË I MIRË I USHTRISË” (NOLI)

Padyshim, që një nga gjeneralët më të mirë, ndër gjithë gjeneralët e shquar që pati Gj. K. Skënderbeu në ushtrinë e tij, më i zoti ndër ta ka qenë Moisi Golem Araniti. Marin Barleti, biografi i parë dhe autor i Historisë së Skënderbeut, ka shkruar:“Të shumtë ishin në atë kohë ata që kishin autoritet të madh dhe gëzonin fort besimin e Skënderbeut si në kohë paqeje, si në luftë, por vendin e parë ndërmjet tyre e pretendonte Moisiu, jo vetëm për trimëri në luftë, por edhe për një farë shkëlqimi të pashoq të emrit të vet…”.19) Pas kthimit të Gjergj Kastriotit në Arbëri, Moisiu, si shumica e princërve arbër, iu soll Skënderbeut vullnetarisht, duke i bashkuar armët e tij me bashkëluftëtarin dhe komandantin e ardhshëm kundër ushtrisë pushtuese osmane. Marin Barleti e quante fat që Moisi Golemi i ishte bashkuar me Skënderbeut një burrë i shquar dhe bujar si ai. Barleti shkruan: “Ndërmjet të tjerëve, fati kishte sjellë këtu Moisi Pjetër Golemin, burrë të shquar dhe bujar, me fis e me shpirt”.20)Janë të shumta betejat që kanë zhvilluar të dy sëbashku kundër ushtrisë osmane. Disa herë ai i ka qenë vendimtar në betejat më të rëndësishme që ka zhvilluar ushtria e arbërorëve kundër ushtrisë osmane.

Një nga detyrat më të rëndësishme që i ngarkoi Skënderbeu sapo nisi luftën kundër osmane në Arbëri, e cila ishte dhe sprova e parë për Moisiun si gjeneral, ishte pushtimi e kështjellës së Sfetigradit, pasi kjo kështjellë ishte një nga pikat më të rëndësishme strategjike, e cila shërbente si portë për kalimin e ushtrive osmane që futeshin në trojet e ku sundonte Kastrioti. Moisiu në atë betejë, shkruan Barleti, shfaqi një strategji të jashtëzakonshme, e cila bëri që, pas një rrethimi të gjatë,  kjo kështjellë të pushtohet dhe të binte lehtësisht në dorën e luftëtarëve arbër.21)

Beteja pasardhëse ishte ajo e vitit 1444, ku Moisiu u tregua një luftëtar dhe një drejtues i shkëlqyer. Barleti shkruan: “Në krahun e djathtë vepronte, po me këtë mënyrë, Moisiu i Dibrës, kapedan i tij. Edhe ky vijën e parë e zuri me turmën e kalorësve të legjioneve të veta, me një mënyrë që këmbësorët ta kishin  të lirë daljen nga çdo anë dhe zmbrapsjen e sigurt”.22)

Pas këtyre betejave dhe fitoreve të rëndësishme që korri ushtria e Skënderbeut kundër osmanëve, Moisiu dhe luftëtarët e tij merrnin pjesë në çdo betejë, atje ku rreziku ishte më i madh dhe ku përcaktohej fati i betejave. Ai, shkruan Barleti, i inkurajonte bashkëluftëtarët e tij dhe i ftonte në beteja  duke u bërë thirrje për të shfaqur heroizmin e tyre.23) Moisiu tregonte një kujdes të jashtëzakonshëm për ushtarët dhe bashkëluftëtarët e tij, kur ata ishin plagosur në betejë, apo ishin në gjendje të vështirë emocionale. 24)

Skënderbeu, shkruan Barleti, kishte një dashuri dhe admirim të jashtëzakonshëm për Moisi Golemin. Në një nga betejat Moisiu ishte plagosur shumë rëndë dhe, për kurimin e tij, ai u përkujdes nga vetë Skënderbeu.25)Moisiu këshillohej dhe qortohej shpesh prej Skënderbeut, që ai të tregonte kujdes për jetën e tij dhe të ishte më i vetëpërmbajtur në betejë. “Moisiu ishte fort i admirueshëm si për merita ushtarake, ashtu dhe meritat prej kapedani, – shkruan Barleti, – por ishte me gojë ngaherë të gjakosur e, siç thonë, me kreshta përpjetë, që s’i frenonte dot dhe që shumë pak e urdhëronte veten. Prandaj thonë ai u qortua nga Skënderbeu dhe u këshillua që guximin e tij ta përdorte më me masë dhe fitoren më me mend; një veprim i tillë do t’i falej një ushtgari të thjeshtë të turmës; për një kapedan ai do të ishte i rrezikshëm, si rrjedhim, fort i qortueshëm dhe një shembull shumë i keq”.26)

Deri në fund të jetës së tij Moisi Golemi mori pjesë gati në të gjitha betejat që zhvilloi ushtria arbërore kundër ushtrive osmane,27) venedikase,28) por dhe kundër ushtrive italiane në Itali,29) kur Skënderbeu shkoi për të ndihmuar djalin e mikut të tij, mbretin Ferdinand të Napolit, që kërcënonhej nga princërit rebelë të Italisë së jugut, të cilët ishin aleatë me Burbonët e Francës, rivalë të hershëm të Mbretësisë së Napolit.

 

“Të shumtë ishin në atë kohë ata që kishin autoritet të madh dhe gëzonin fort besimin e Skënderbeut si në kohë paqeje, si në luftë, por vendin e parë ndërmjet tyre e pretendonte Moisiu, jo vetëm për trimëri në luftë, por edhe për një farë shkëlqimi të pashoq të emrit të vet”. Barleti 1983, faqe 408;

“Moisiu i Dibrës kishte famën se vinte i dyti në zotësi pas Skënderbeut”. Noli 1967, faqe 140;

Ne do t’i referohemi librit të Marin Barletit: “Historia e Skënderbeut”,botim shqip i vitit 1983, i përkthyer nga Stefan Prifti. Shënim i autorit; 

Barleti 1983, faqe 402;

“Muzaka kishte dy vëllezër, d.m.th., Aranit Golemin, Kominatin, të vjehrrin e Skënderbeut… dhe Vladen Golem Aranitin…”; Po aty, faqe 402;

Baba kishte Muzakën dhe nënë Vojsavën”. Barleti 1983, faqe 402; “Zonja Suina, pati përburrë Zot Muzak Komnenin, të birin e Komnen Arianitit”.  Muzaka 1996, faqe 35;

“Zonja Suina (Muzaka) pati për burrë Zot Muzak Komnenin (d.m.th., babain e Moisi Golemit-shënimi im A.A.). Muzaka 1996, faqe 35;

“…dhe ky Zot Moisiu pati për grua të quajturën Zonjën Zanfina, ose Suina Muzakën…”, Muzaka 1996, faqe 45;

Muzaka 1996, faqe 52;

Po aty, faqe 52;

 Muzaka 1996, faqe 52; “…Një vajzë e Moisiut (Golemit), Despina, u martua me Stanisha Kastiotin e ri, djalin e Stanishës, vëllait të Skënderbeut”. Shuteriqi 2011, faqe 59;

 “Zonja Suina, pati për burrë Zot Muzak Komnenin, të birin e Komnen Arianitit, i cili kishte shtet të tij pjesën e Çermenikës dhe në pjesën e Mokrës. Fshati i parë (i tij) quhet Librazhdi (Liborasi), një tjetër Drago (Drago), një tjetër Stunja (Stugna), një tjetër Dorësi (Dorisa), një tjetër Qukësi (Zuchisi), një tjetër Guri dhe fshatra të tjerë”. Muzaka 1996, faqe 35;

Muzaka 1996, faqe 37;

Shuteriqi 2011, faqe 27, 105;

Po aty, faqe 106;

Barleti 1983, faqe 402;

Alcani 2019, faqe 146-147;

Po aty, faqe 442;

Barleti 1983, faqe 408;

Po aty, faqe 91;

“Përsa i takon rrethimit të qytetit (Sfetigradit) u shfaqën tri mendime (faqe 103)… Moisiu,… ndryshe nga të tjerët, mendonte se me anë të rojes që mbahej atje në kufi, e gatitur për nevoja të tjera, ishte e mundur që edhe për ushtrinë të kujdeseshin shumë mirë, edhe rrethimin të mos e ndërprisnin, duke i mbajtur armiqtë të mbyllur ndërmjet mureve dhe duke e shtyrë kështu luftën pak e nga pak për një kohë më të përshtatshme të vitit, pa u dhënë mundësi që të merrnin frymë. Ky mendim i matur u pranua dhe kjo barrë iu ngarkua vetë nismëtarit nga Skënderbeu”. Barleti 1983, faqe 104;“Sfetigradi, mbi kufirin turk, i vetmi vend që qëndronte akoma i pamposhtur, u muar pas një rrethimi të gjatë prej Moisiut të Dibrës, një nip i Gjergj Aranitit”.Noli 1967, faqe  81;

Barleti 1983, faqe 142; “Beteja pra filloi rishtazi. Tanushi dhe Moisiu, pasi i ndanë në mes tyre krahët e armikut, ia nisën ndeshjes me rreptësi”. Barleti 1983, faqe 143;

“Por kuajt dhe burrat dibranë, të këputur nga lodhja, që po ua shkundte fuqitë për gditje dhe gati të thyer, do të ishin tërhequr dalëngadalë para armikur, sikur Moisiu të mos i kishte bërë të ndienin turpin për frikën dhe lodhjen, ndërsa po tërhiqeshin, dhe sikur të mos t’i kishte kthyer në mjeshtër të fitores, kur ishin gati të thyheshin…”. Barleti 1983, faqe 196;

“Rënkimi i pandërprerë i një ushtari të dëgjuar për trimëritë e tij në shumë luftëra, dhe dhembja e paduruar nga plaga, Moisiu, që i erdhi keq për të, kërceu nga kali dhe, pasi e mori me duart e veta, ia besoi njërit nga ushtarët që të mos rrëzohej në vrap e sipër të kalit… dhe e urdhëroi që ta shpinte sa më shpejt në kamp…”. Po aty, faqe 244-245;

“Skënderbeu, i tronditur keq nga dhembja e paduruar prej asaj kërdie të të vetëve, veçanërisht prej plagosjes së Moisiut, të cilin e dërgoi për t’u kuruar në kamp…”. Barleti 1983, faqe 314; 

Po aty, faqe 402;

Skënderbeu e pati këtë (Moisiun) në mënyrë të veçantë shok trimërie dhe mundi në të gjitha punët e mëdha e shumë të vështira”. Po aty, faqe 426; faqe 142, 143, 234, 243, 246, 263, 270, 279, 309, 314, 352, 399, 403, 407, 470, 512, 603, 604;

Barleti 1983, faqe 194, 196, 197; Noli 1967, faqe 92;

Barleti 1983, faqe 531, 537, 547, 548, 550, 587; Frangu 2000: faqe 35, 36, 52;