Arsimi në rrjedhën e viteve për qëndresë dhe përparim
Nga Nehat Daci


Këtë muaj, fshati i Grevës dhe fshatrat rreth e qark,së bashku me nxënësit e mësuesit, kujtojnë një ngjarje të rëndësishme për arsimin,edukimin dhe kulturën e kësaj zone,pasi në mars të vitit 1927 u hap për herë të parë shkolla e shqipe e Grevës, e cila për 92 vitet e funksionimit të saj,ka lënë gjithsesi gjurmë në historikun e arsimit në Dibër.
Të evokosh ngjarje që zanafillën e kanë në fillimet e viteve të shekullit të kaluar është paksa e vështirë,sidomos për ngjarje e evenimente që kanë të bëjnë me përhapjen e diturisë dhe dijeve në gjuhën amtare shqipe. Historia e arsimit tonë është një histori luftash, përpjekjesh, histori e një populli të vogël në numër, por të madh në botën e tij shpirtërore , në vullnetin e tij për të qenë i lirë dhe i pavarur. Në periudhën e Rilindjes Kombëtare Shqiptare çështja e arsimit dhe shkollës shqipe u vu në qendër të vëmendjes së rilindësve tanë. Ato përcaktonin: ”Në ka gjë për të cilën shqiptarët duhet të përkujdesen më tepër,ajo padyshim është DITURIA”. Nuk ka më keq ,nuk ka fatkeqësi më të madhe për një komb nëse nuk komunikon e shkruan gjuhën e tij, sepse ai komb shumë shpejt shkërmoqet e shuhet. Për ta mbajtur të nënshtruar, Bizantinët dhe Osmanët në më shumë se 5 shekuj,jo vetëm nuk u interesuan për zhvillimin e brezave të ardhshëm të shqiptarëve por u munduan me të gjitha format për të shuar gjuhën kombëtare,traditat,zakonet ritet që ky popull kishte trashëguar që në kohën e Ilirishtes. Pra shtrohej problemi: Do të bëhej shtet Shqipëria apo do të zhdukej në vorbullën e historisë,duke u përpirë nga lukunia e fqinjëve.Pra një komb kursesi nuk mund të bëhet nëse nuk ka gjuhën e tij,kulturën e tij, shkollën e tij. Ndaj ishte pikërisht gjuha dhe shkolla ,ato që u bënë idhulli i shpresës,sofra e parë që do të bashkonte shqiptarët e do ti përgatiste ato njëherazi edhe për betejat e ardhshme.

Gurthemelet e shkollës shqipe…
Falë të parëve tanë, gjysh pas gjyshi e brez pas brezi me guximin dhe fanatizmin më të madh ruajtën dhe trashëguan gjuhën , zakonet e traditat shqiptare. Në trojet shqiptare,tek tuk, tinëz hapej ndonjë shkollë ,mejtep ku mësohej turqisht dhe shqip pa lejen e autoriteteve turke ,por ato mbylleshin sapo të merrej vesh nga qeveria osmane.Pas viteve 1800,filluan përpjekjet për identifikimin e gjuhës shqipe.Identifikimi i shqipes kishte të bënte me identifikimin e kombësisë. Pikërisht pas këtij fakti u kapën fort patriotët tanë. Lanë mënjanë dasitë fetare,krahinore,bindjet,idetë,u benë një për çështjen më të madhe të kombit për hapjen e shkollave shqipe në mbarë Shqipërinë. Kështu u krijuan mjaft organizata patriotike, si federata:”Atdheu”, “Lidhja e mësuesve”,e më vonë shoqëria “Bashkimi” etj., veprimtaria e tyre u fokusua përveç çështjes së formimit të shtetit shqiptar edhe përhapjes së shkollave në gjuhën shqipe. Në këtë kuadër u bënë përpjekje dhe u botuan një varg abetaresh; si ajo e Naum Veqilharxhit (1844, 1845), e Konstandin Kristoforidhit (1867, 1868), e Daut Boriçit (1869), “Allfabetarja e Stambollit” (1879) etj. Një kontribut të rëndësishëm zhvillimit të arsimit dhe të shkolles shqipe i dha edhe “Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip” e Stambollit në krye me Sami Frashërin. Edhe Luigj Gurakuqi evidentonte:
”Çështja e arsimit,ka rëndësi kryesore në rilindjen e kombit shqiptar, pse vetëm me një mësim të shëndoshë, me një arsim të vërtetë mund të ngjallet e mund të mëkëmbet kombi ynë e mund të fitojë të drejtën për me hymun në radhën e popujve të qytetëruar”,”Gjuha e ndriton kombin- thoshte Naim Frasheri- e ndriton dhe e nxjerr nga errësira”.
Ashtu si në gjithë Shqipërinë në fillim të shekullit XIX, edhe në krahinën e Dibrës mori hov lëvizja arsimore me hapjen e shkollave në gjuhën shqipe. Rezulton se shkolla shqipe në Dibër janë hapur shumë herët : si në Dibër të Madhe (Shehër), Zerqan, Bllacë e Homesh,por u mbyllen shpejt sapo u diktuan nga autoritetet turke. Dhe s’reshte së theksuari Said Najdeni ”që shqiptarët të shpëtojnë nga rreziku ka vetëm një rrugë: me u zgjua kombi, me mësue gjuhën e tij, me i dalë zot vetes”.
Hapja e shkollës së parë shqipe në Korçë, më 7 mars 1887, u bëri të qartë shqiptarëve se gjuha dhe shkolla shqipe ishin kërkesa reale, se rruga drejt shkollës shqipe dhe alfabetit shqip nuk ishte më një utopi, por një gjë krejt normale; e realizueshme dhe e prekshme. Në vitin 1887 edhe në Rekë(Verbian) të Dibrës u hap një shkollë shqipe, por u mbyll shpejt nga autoritetet turke.
Me inisiativën e tyre patriotët dibranë zhvilluan disa kuvende e takime për çështjen e arsimit. Më 1 nëntor 1889 Kongresi i Arsimit i Dibrës i dërgoi Sulltanit një promemorie të firmosur nga 31 vetë, ku kërkohej hapja e një shkolle shqipe në Dibër. Në këtë kërkesë ndër të tjera thuhej :”Meqenëse në qytetin tonë Dibër flitet vetëm shqip dhe fëmijët e popullatës nuk kanë patur mundësi që të marrin mësim në gjuhën tonë amtare, kërkojmë që të na lejohet hapja e një shkolle me shqipen si gjuhë mësimi,dhe të gjitha shpenzimet do ti paguajnë patriotët vetë”.
Dhe nuk vonoi, e shkollat e fshehta të Said Najdenit në Dibër të Madhe, (1888), Shaqir Daci Homesh (1893), Hamdi Ohrit në vitin 1901 lëshuan metastazat e njëherazi hapen edhe dhjetë shkolla shqipe në fshatrat e Dibrës së sipërme e të Dibrës së poshtme. Në vitin 1899, në Dibër kishin mësuar të shkruajnë e të lexojnë në shqip më shumë se 300 persona. Fëmijët e Dibrës Madhe, Peshkopise, Gollobordes, Zerqanit, Homeshit, Bulqizes, Kastrotit, Dohoshisht, Brezhdan, Trojak, Zogjej, Bllacë etj.,filluan të belbëzojnë e shkruajnë të bukurën shqipe. Pra hapja e shkollave në gjuhën shqipe ishte një luftë,një luftë që duhej të fitohej me çdo çmim e me çdo kusht, se përndryshe shkollat turke, greke e serbe kishin nxjerrë kthetrat për gllabërimin e shuarjen e shqipës e në çdo moment villnin helm e vrer antishqiptar,me synim asimilimin total të kombit tonë.
Shkollat e hershme shqipe edhe në Dibër ,kishin karakter fetar. Ato kishin edhe lëndë fetare dhe në to përdoreshin edhe tekste me përmbajtje fetare. Ishte ajo kohë kur konceptet gjuhë, fe, atdhe, ishin të pandara.
Arsimi shqip në Dibër mori dritën jeshile vetëm më 10 mars 1912, kur valiu i Manastirit lejoi të hapej shkollë shqipe në Dibër të Madhe.
Qeveria e Vlorës për kushtet dhe rrethanat e saj, bëri përpjekje modeste fillestare për ligjshmërinë arsimore. Gjuhën shqipe e shpalli gjuhë zyrtare të shtetit shqiptar, shkollës i dha karakter shtetëror, bëri përpjekje për arsim fillor të detyruar etj.
U hap shkolla shqipe e lejuar nga autoritetet shtetërore në qytetin e Peshkopisë, më 14 prill 1914 në shtëpinë e Sheh Besimit, me mësues të parë Haki Sharofn, dhe shkolla e Trebishtit në Gollobordë më 15 prill 1914, nga mësuesi Ramiz Qatja.
Golloborda është krahina që ka dhënë edhe tre martirë të gjuhës e të arsimit shqip: Vasil Mlladen Pleushku, Haziz Lila dhe Hoxhë Moglica, të cilët vunë jetën e tyre në themelin e arsimit e të gjuhës shqipe.
Në vitin shkollor 1915- 1916 u hap shkolla në Dohoshisht me mesues Kamber Spahiu. Më 1916 u hap shkolla në Trojak të Sllovës nga Haki Sharofi. Shkolla e Sohodollit u hap në vitin 1916 me mësues Aqif Pasholli. Në vitin shkollor 1916-1917 u hap shkolla në Allajbegi me mësues Hebip Bajram Golja. Në Homesh shkolla u rihap në vitin 1918. Në po këtë vit shkolla u hap edhe në Sopot . Shkolla e Okshtunit u hap në vitin 1922 me mësues Osman Muglicën. Shkolla e Sllovës, te Kepi i Gjatë (Depoja e vjetër) është hapur në vitin 1922-23 me mësues të parë Abdulla Çangën. Më 1922 u hap për herë të parë shkolla shqipe në Lurë, në shtëpinë e Dali Koçekut nga Musa Kuqi (Shehu). Shkolla në Kala të Dodës u hap në vitin 1922 nën kujdesin e patriotit Hasan Prishtina. Shkolla e Luznisë u hap me 1923 me mësues Shaban Ostrenin.
Me shkresën datë 5/XI/ 1924 kërkohet hapja e një shkolle në Herbel, ku të mësonin fëmijët e Popinarës, Erebarës, Grazhdanit, Dovalanit, Trepçës, Pjeçës e Pejkës.

Pragshkolla e Grevës…
Fshati ynë, Greva,ndër vite e në breza ka evokuar histori,ka luftuar për identitet,dinjitet,përparim e shkollim. Grevasit gjithmonë kanë qenë krenar e kryelartë(vetë emri Grevë është mjaft sinjikativ). Kanë qenë tepër kompakt, të panënshtruar e tepër luftarak ndaj pushtuesve të huaj.
Akoma ruhen në kujtesën e etërve tanë qëndresa ndaj turqve. Selë Daci u vra në përpjekje me turqit në Ravna. Thirrjes së turqve për tu dorëzuar(lidhur) iu përgjigj me nagant, por turqit të shumtë në numër e vranë, ndërsa Hasan Fidën e internuan dhe e burgosën në Manastir. Dy herë fshati ynë është djegur e bërë shkumb e hi nga shkjatë serb. Vlen të theksohet qëndresa heroike të gjithë fshatrat e Grevës ndaj serbëve, në vendin e quajtur ”Kepi Shehut” ku thyen taboret serbe dhe nuk u lejuan që të futeshin në fshat.Gjatë këtyre luftimeve ra në fushën e betejës : Alush Bunguri, u kapën dhe u ekzekutuan: Tufik Baruti,Shqir Korumi,Karahman Hoxha, u plagosën Maliq e Dalip Kryemadhi. Për trimëri u dalluan: Hasan Fida,Rifat Rexhepi etj.
Greva është bombarduar nga gjermanët ,nga Moranica e Dibra së Madhe, dhe nga gjylet e topave është vrarë Riza Kryemadhi,Shahin Merdani. U plagos Hajrullah Kaba. Si baza të strehimit të partizanëve në fshatin Grevë duhet të përmendim : Fiqiri,Ilmi,Fuat Baruti, Zeqir e Shahin Bunguri, Zabit Hoxha, Rifat Rexhepi, Sami Deshati, Rushem e Alush Tifeku etj. Për çlirimin e vendit nga ky fshat rrokën armët e luftuan mbi mbi 30 djem e burra. Në këtë luftë dhanë jetën për liri,dy djem të kësaj shkolle;Mustafa Bunguri e Haki Zerja .
Të parët tanë janë përpjekur për progres,zhvillim, dije e kulturë në ndërtimin e një jetese sa më të mirë. Si fshat shumë afër qytetit të Peshkopisë, Greva kishte jo vetëm lidhje miqësore por dhe ndikime nga jeta dhe formimi arsimor e kulturor qytetar.
Në Dibër,Greva është njohur e njihet si fshat me tradita jo vetëm me tradita patriotike atdhetare,por edhe për mënyrën e jetesës,me bujarine, mikpritjen, besën,ndihmën e ndërsjelltë me mjaft njerëz të shkolluar e intelektuale.
Qysh në kohrat e hershme,mjaft nga djemtë më të mirë të fshatit, në përpjekjet e tyre për përparim e zhvillim, filluan të emigrojnë në dhera të huaja, Atje filluan të njihen me kulturën e Evropiane e më gjerë.Lindi nevoja e komunikimit e letërkembimit,me familjarët dhe të afermit e tyre.
Më tregonin të moshuarit: Zabit Hoxha,Tosum Fida, Qazim Daci, edhe ato pak letra që mund të dërgonin kurbetlinjtë e fshatit ishin në gjuhën turke,arabe e familjarët duhej të ecnin me ditë të tëra me gjet ndonjë njeri që dinte për ta përkthyer e lexuar diku letrën.Kushtet dhe rrethanat evoluan, lindi nevoja e leximit dhe shkrimit të gjuhës shqipe.
Ja çfarë shkëputa nga kujtimet e plakut Adem Fida. ”Bashkë me Hysen Zeren e Muharem Shabanin shkuam në Peshkopi, në prefekturë. Krahas shumë problemeve të fshatit u interesuam edhe për ndonjë mësues për të hapur shkollen shqipe në Grevë. Falë fatit,rastësisht muarëm vesh se në fshatin Herbel ishte caktuar një mësues nga Kosova, por herbelasit ishin pishman për hapjen e shkollës. Rasti na erdhi kubalem në derë, shpejt dhe papritur. Aty për aty vendosëm menjëherë e iu drejtuam autoriteteve të prefekturës, me lutjen që këtë mësues ta sillnin në fshatin tonë ,pasi ne ia siguronim fëmijët,strehimin etj. Mirë na thanë. Shkoni në Herbel, bisedoni me fshatarët atje, dhe nëse bini dakord na njoftoni dhe merreni mësuesin. Po atë ditë vajtëm në Grevë, mblodhëm fshatin dhe kryepleqësia ngarkoi: Rifat Iljazin(Rexhepi), Riza Kryemadhin dhe mua ,Adem Fidën që të shkonim në Herbel. Shkuam në Herbel- vazhdon tregimin-Ademi- . Jo vetëm që na pritën me shumë respekt por dhe me shumë kënaqësi pranuan kërkesën tonë. Na sajdisën me një drekë të mirë e na përcollën duke u shprehur nën zë me shprehjen; shyqyr që na e hoqët mësuesin qafe, (fshati ishte me dy fe,myslimane dhe ortodoks),se duke hapur shkollën fëmijët do t’na beheshin kaur”.
(vijon në numrin e ardhshëm)

KOMENTI JUAJ