Sheh Sula i  Zerqanit, kleriku patriot, pjesëmarrës në të gjitha lëvizjet kombëtare të kohës
Nga Hysen Likdisha


Me dëshirën dhe përkushtimin personal, për të hedhur sadopak dritë, mbi figurat klerikale e atdhetare, me bëma për fe e atdhe, të Teqes së Zerqanit, mora guximin të sjell për lexuesin, veprimtarinë fetare e atdhetare, të njërit prej pinjollëve të kësaj teqeje, Sheh Sulë Zerqanit.  Një ndërmarrje kjo, jo e lehtë, për arsye se sado të shkruash, përsëri do ndjehesh i mangët në atë që do mund të thuash. Kjo për faktin se veprimtaria e pinjollëve të kësaj familjeje të madhe, në udhëheqje të malit të Grykës së Madhe (Zerqanit), të Dibrës,  ka qenë dhe mbetet shumë më e gjërë, nga sa mund të shprehesh në kornizat e një shkrimi.  Në realizimin e këtij shkrimi, jam mbështetur kryesisht nga kujtimet familiare, të lëna me shkrim kryesisht  nga të ndjerët, e kësaj familje të madhe, Hajredin Shehu dhe  Myslim Shehu, si dhe kujtimeve gojore të Xhemile Shehut,  të mbledhura ndër  vite me shumë kujdes nga nipi i Sheh Sulës, Fadil Shehu, në formën e një dorëshkrimi, Po kështu një tjetër mbështetje ka qenë edhe libri  “Zëri i Brezave”, me autor Fadil Shehu dhe Gafurr Zoto, si  dhe dokumenta arkivore e muzeale, shkrime e libra të shumtë, të shkruara për këtë familje të madhe, të Teqesë së Zerqanit, nga autorë e historianë të shumtë.  .Zgjodha kryesisht trashëgiminë gojore ndër breza, të kësaj familje, gjë për të cilën ka merita Fadil Shehu që e ka mbledhur dhe sistemuar në formën e një dorëshkrimi, të cilin unë vetëm e sistemova, për ta bërë shkrimin më të ndjerë e sensitiv për lexuesit, por pa përjashtuar edhe të dhënat dokumentare e historike të kohës, të cilat nuk mungojnë..  .
– Sulejman Mustafa Shehu, i njohur si Sheh Sula i Zerqanit,  lindi në fshatin Zerqan të rrethit Bulqizë Dibër, në vitin 1833.  Lindur  në familjen e madhe dhe të njohur të shehelerëve të Zerqanit, fole e klerit mysliman ( sektit kadri)  e atdhetarizmit, në udheheqje të Grykës së Madhe (Zerqanit), një nga 9 Malet e Dibrës, bëri që ai të përfshihet, veç angahimeve klerikale  edhe  në të gjitha lëvizjet kombëtare të kohës, për liri e pavarësi të vendit..

Në dhe të huaj, që në moshën 10-11 vjeç.

– Ngjarjet e vitit 1844, ku i ati Sheh Mustafa i Zerqanit, udhëhoqi 9 Malet e Dibrës, në Luftën e Gjoricës, kundër Portës së Lartë, e  gjetën Sulejman Shehun vetëm  10-11 vjeç. Internimi dhe dënimi me burg të përjetshëm në Turqi i të atit Mustafait dhe xhaxhait,Mehmetit, në këtë periudhë, krijuan një boshllëk të madh te djaloshi i ri. Në të njëjtën kohë, kjo rriti ndjeshëm edhe urrejtjen e tij, ndaj pushtuesve osmanllinj.. Vrasjet, djegiet, plaçkitjet, dhunimet dhe rrënimet e shkaktuara nga ekspedita e Hajredin Pashës, pas humbjeve të mëdha që pësoi ne betejën e Gjoricës, do ta shoqëronin gjatë atë, në kujtesën e tij.  Pasojat e luftës padyshim që lanë gjurmë të pashlyeshme në të gjithë zonën e Grykës së Madhe. – Ja çfarë shkruan Myslim Shehu në memorien e familjes:  : “…Mbasi ushtria sulltanike i thej kryengrtësit, dogji aso kohe gjithë katundet e Grykës së Madhe. Dëshmi e gjallë e kësaj janë edhe sot shtëpitë-gërmadha të katundeve të djegura”.
Ndërkohë që i ati, Sheh Mustafa i Zerqanit, ishte i internuar dhe burgosur në Turqi (pas luftës së Gjoricës),  rrisku i rënies së djaloshit, pre e raprezaljeve te turqëve, ishte i madh. Në të tilla kushte, pikërisht  për ta shpëtuar atë nga këto raprezalje të ndjekjeve të turqëve, ,djaloshi i vogël me gjithë pjestarë të tjerë të familjes, lëvizin lart e poshtë, ndër miq e shokë, që ishin të shumtë, në gjithë zonën e Grykës së Madhe. Miq e të afërm, i sugjerojnë familjes, që ta nisnin Sulejmanin për në Turqi. Në shkrime të ndryshme,  vendosja e tij në Turqi është quajtur si internimi i parë i tij. Vendosja në Turqi do ta largonte nga persekucioni që e ndiqte për shkak të së kaluarës të të parëve, që kishin dalë kundër reformave Tanzimatiste, si dhe organizuar e drejtuar Luftën e Gjoricës, ku Hajredin Pasha, la në fushën e betejës, të paktën 900 ushtarë, sic thotë edhe kënga.  Familja e madhe e shehelerëve të Zerqanit edhe në Turqi,  kishte shumë miq e shokë, të zënë ndër vite, nga pinjollët e kësaj familjeje,  gjatë shkollimit të tyre atje..  Atje kishin studiuar e veshur Sheh Sulejmani i vjetër,gjyshi nga ana e babait,Hyseni. Ndërkohë në Turqi vazhdonin të ishin në burg me denime të përjetshëme,  i ati,Mustafai dhe xhaxhai,Mehmeti, mjaft të njohur tashmë nga Perandoria Osmane, për disfatën që i shkaktuan Hajredin Pashës, në Fushën e Gjoricës , . Rrugën për në Turqi kohë më parë e kishin marrë edhe shumë  nga Gryka e Mëdhe (Zerqani), të  cilët atje kishin krijuar një farë ekonomie e gëzonin emër të mirë mes bashkëkombasve të tyre shqipëtarë.
–  Me kujdesin e tyre të drejtpërdrejtë, djaloshi u regjistrua në shkollën fillore e më pas në medresenë “Hajdar Fatihu’ të Stambollit..  Që në fillim binte në sy për zgjuarsi dhe intelekt të veçantë.  Interes të madh për të,  vec fesë, ngjallin edhe shkencat e tjera. .Rreth vitit 1860 kreu me rezultate të shkëlqyera studimet. Për rezultate të mira, i’u  akordua  dekorata e “Ylldash Qoshkut” dhe grada  major,, tituj këto vetëm për studentë me rezultate të shkëlqyera.  Pas mbarimit të studimeve u ofrua të bëjë shërbesa fetare në njërën nga teqet e qytetit.  Këtu ruan lidhjet me bashkëkombasit e tij,por edhe me bashkëfshatarë të cilët vinin dendur në teqe. Falë cilësive të spikatura dhe kulturës së gjërë, si klerik musliman,  ai shpejt  u vesh Sheh. Në të njëjtën kohë, shërbesa në teqenë e Stambollit, mundësoi, që Sheh Sula tashmë, të bjerë në kontakt me tregëtarë,nëpunës e intelektualë  të ardhur këtu nga vise të ndryshme të Shqipërisë. Kështu, ai bie në kontakt me rilindasin Hoxha Tahsimin e atdhetarë të tjerë, me të cilët bashkëpunon në dobi të atdheut. Interes përbën për të themelimi i Shoqërisë Kulturore të Shqiptarëve të Stambollit, e cila krahas të tjerave punonte për sigurimin e mjeteve për shtypjen e librave shqip. Në këto shoqëri merrnin pjesë intelektualë dhe njerëz të thjeshtë. Sheh Sulejmani,  tashmemë rreth të tridhjetave,  falë influencës si klerik musliman dhe kulturës së gjërë që zotëronte, jo vetëm që bëhet pjesë e këtyre takimeve, por edhe jep ndihmesë të pakursyer në punën e saj. Ata më së shumti shërbyen për formimin atdhetar e kulturor të tij. .

Kthimi në vendlindje Zerqan.

Në fillim të vitev 18 70-të,  vendosi të kthehet në vendlindje,Zerqan,
Kthimi i tij u prit me shumë dashuri jo vetëm nga banorët e Zerqanit, por gjithë Grykës së Madhe dhe më gjërë. U gëzuan pasi u erdhi kleriku  patriot, prijësi i tyre. Tteqeja e Zerqanit me ardhjen e pinjollit të saj, të veshur Sheh, i sektit kadri, u rigjallërua.  Banesa, por edhe tyrbja, të dëmtuara që në kohë të rezistencës ndaj Hajredin Pashës,  duheshin rindërtuar. E ngriti atë edhe një kat. E rrethoi me mure të lartë dhe brenda avllisë ringriti tyrben
Dijet e thella klerikale muslimane dhe ata në fusha të tjera, të mbrujtura nga urtësia, fjala e matur me tolerancë, e mbi të gjitha me patriotizëm, gjatë ceremonive fetare, me besimtarët, e lartësuan shumë atë., Ashtu si dikur në kohën kur në krye të Teqesë së Zerqanit, ishte Sheh Mustafa, edhe tani me ardhjen e djalit të tij, Sheh Sula, fjala e tij, zinte vend dhe kishte shumë peshë tek banorët e zonës, por jo vetëm.  Sjellim në vëmendje se klerikët e Teqes së Zerqanit, të paktën që nga Sheh Mustafa, janë shfaqur në komunikim e korrespondenca me letra , me krerët e Kosovës dhe Shqipërisë së Mesme. Aktiviteti fetar dhe patriotik i Sheh Sulës në krye të Teqesë së Zerqanit, ka lënë gjurmë të thella , duke e bërë atë jo vetëm prijës të Grykës së Madhe (Zerqanit), por fjala e tij kishte peshë të madhe, në të gjithë malësinë e Dibrës..
Veprimtaria fetare dhe patriotike e klerikëve të Teqesë së Zerqait, e plazmuar dhe zhvilluar në vijimësi nga pinjollët e saj, i lidhte ata pazgjidhshmërisht me shtresat e gjëra të popullsisë,por edhe me krerë e prijesa të tjerë të Grykës së Madhe ,Bulqizës e më gjërë.. Në këtë kuadër, Sheh Sula, i rivitalizoi këto lidhje, ndër të cilat  një vend të veçantë zinte Sheh Aliu, Sheh Fejz Bulqiza, Fazli Malja, etj. ..
I shkolluar dhe me kulturë të gjërë, Sheh Sula,  dallohet edhe si një politikan i mirfilltë, i ccili e kuptonte se me rënien e Perandorisë Osmane, që ishte në prag, Shqipëria kërcënohej seriozisht prej coptimit të saj, nga shtetet fqinje.  Kjo bëri që ai ta kthente Teqenë e Zerqanit, jo vetëm si një vatër të predikimeve të relegjionit musliman, por edhe si një vatër të edukimit patriotik për mbrojtjen e Atdheut.  Duke punuar kështu me moton; -“për fe dhe atdhe”. Në këtë periudhë puna e palodhur e Sheh Sulës, e forcoi edhe ekonomikisht Teqenë e Zerqanit. Për cdo ditë Teqeja kishte hyrje-dalje të shumta, nga banorë të zonës, por edhe nga miq e të ardhur nga vise të tjera.  Emri i Sheh Sulës, tashmë njihej edhe përtej Grykës së Madhe, zonave përreth e Dibrës, duke shtuar kështu, shokë e miq të tij, në të gjithë vendin.
Kjo bëri që Sheh Sula të ndërhyjë në rikonstruksionin e banesës,  duke e ngritur atë  edhe një kat  më lart, duke shtuar  kështu ambiente të reja për banim,, shërbim.për besimtarët dhe pritje-përcjellje të të ardhurve të shumtë. Në katin e dytë u kompozua një dhomë me dimensione 5×7 m. Në krye të saj,përballë derës kryesore, u ndërtua një pjesë e ngritur me dimensione 2X2.5 m dhe lartësi 20cm nga dyshemeja. Në këtë dhomë apo siç quhej ndryshe,selamllëku, rrinte e priste miq të rëndësishëm Sheh Sula. dhe të tjerë pinjollë të familjes. Ndërkohë u ndërtua edhe avllia me mure të larta, brënda së cilës u ngrit edhe “Tyrbja” duke i dhënë kështu ndërtesës, pamjen e një kompleksi ndërtimor, me cilësi të vecanta.
Kujtojmë se nisur nga vlerat ndërtimore e historike banesa komplekse e Teqesë së Zerqanit, është shpallur “Monument Kulture” në vitin 1977  dhe iu nënshtrua një ndërhyrje restauruese nga Instituti  Monumenteve të Kulturës, dega Dibër.  Aktualisht ndërtesa ka nevojë për rindërhyrje, në përpjekje për ruajtjen e vlerave të saj, të vecanta, historike e ndërtimore…
Konaqet e Teqesë së Zerqanit, me zgjerimin e tyre, krijuan  mundësi, për më shumë pritje e përcjellje, ku porta e saj qendronte non-stop 24 ore. Dyndeshin për cdo ditë, besimtarë të shumtë, jo vetëm nga zona, por edhe zona për rreth e më gjërë, në plotësim të riteve fetare, si dhe zgjidhjes së konflikteve të mundshme që ata kishin mes tyre. Autoriteti i Sheh Sulës, rritej vazhdimisht. Fjala e tij në një farë kuptimi, në mungesë të ekzistencës së autoritetit shtetëror, ishte dhe mbetej, vendimi dhe zbatimi i saj nga ana e banorëve. Kjo bëri që në të gjithë Grykën e Madhe (Zerqanin), të mos kishte asnjë lloj hasmërie, konflikti e hamarrje mes banorëve e fiseve  Sheh Sula me vizitorët e ardhur në Teqe, bisedonte e predikonte, jo vetëm për fenë, por edhe për konfliktet mes banorëve e zgjidhjen e tyre, si dhe për atdhedashurinë e fatet e të ardhmes së tij, pas tërheqjes së Portës së Lartë nga Ballkani, gjë që ishte në prag. Duke e kthyer kështu Teqenë e Zerqanit, jo vetëm në një çerdhe të relegjionit mysliman, por edhe të atdhetarizmit.
Në katin e dytë të banesës ishte një dhomë me dimensione 5x6m. Afër oxhakut,përballë derës, si i themi ne, në krye të vendit, ishte një pjesë e ngritur në formë drejtkëndëshi,2 m e gjërë ,2.5m e gjatë dhe lartësi 0.25m. Ajo ishte mbuluar me sixhade e lëkurë deleje dhe  rrethonte oxhakun. Në të dyja anët e oxhakut kishte pjesë në formë dritaresh,të mbyllura.  Këtu mbaheshin takëmet e Shehut.si: cigarishten e gjatë prej fildishi, kutinë e duhanit, veglat për ndezjen e cigares si dhe sende të tjera personale. Pranë mbante libra fetarë mbi të cilët kalonte një pjesë të madhe të kohës.
Në këtë dhomë ose siç quhej ndryshe selamllëku i Sheh Sulës, kalonte mes librave , miqve e bashkëfshatrëve kohën më të madhe. Aty hynin e dilnin miq e shokë të rëndësishëm të familjes nga qyteti i Dibrës së Madhe, Gryka e Vogël, Gryka e Madhe, Martaneshi, Mati e gjetkë.  Mes tyre kish miq e shokë të të atit, Mustafait, por dhe  njerëz të thjeshtë që vinin për sherbesa fetare e zgjidhje konfliktesh gjithfarësh.
Sheh Sula gjatë bisedave e predikimeve fetare, përcillte  tek  të ardhurit e shumtë mesazhin e vllazërimit,,paqtimit  e të atdhedashurisë. Temë e shpeshtë me të pranishmit,  ishte edhe ajo e marëdhënieve mes fesë e kombit. Shpjegimi fetar dhe filozofik që u bënte dukurive të tilla, ngjallnin kureshtjen e dëgjuesve. Gjatë bashkëbisedimeve,  përcillte për  ta,  dallimin esencial mes principit të fesë mbi vllazërimin e kombeve dhe politikës antikombëtare që ndjekin  pushtuesit osman. Tema të tilla që Sheh Sula i përcillte me një gjuhë të pastër e kulturë të lartë, i bënin për vete të pranishmit.pjesmarrës të shumtë në këto dëgjesa.
Falë shkollimit  e formimit të tij intelektual, ai e kuptonte se Atdheu, me largimin e Turqisë, do binte pre e lakmive të shteteve fqinj, që do turreshin per coptimin e tij, në copa për vete. Kështu Sheh Sula, u njoh edhe si një figurë e rëndësishme patriotike me shumë influencë, jo vetëm në Grykë të Madhe (Zerqan), por edhe në Dibër e gjithë malësitë e saj. Veprimtaria e tij patriotike, krahas asaj klerikale, erdhi gjithnjë e në rritje, sidomos pas vitit 1975, kur sundimi i Perandorisë Osmane, sa vinte e dobësohej. Këtë situatë Sheh Sula e kuptonte mjaft mirë dhe vendosi që ta shfrytëojë atë, për rritjen e ndjenjave patriotike, tek banorët e zonës, por jo vetëm.  Në cdo bisedë të tij, me besimtarët, miqt e të ardhurit, ai kurrë nuk harronte të fliste, për çështjen kombëtare shqiptare. Kjo veprimtari e tij, nuk kishte si të mos binte në sy të rretheve të patriotëve të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, të kohës, me të cilët mbante korrespondencë të rregullt,  ndër  ta  edhe me rilindasin e madh, Abdyl Frashërin.  Viti 1878, ishte viti i ngjarjeve dhe zhvillimeve të mëdha politike,. Ishte koha kur Marrveshja e Shën Stefanit, mes Rusisë dhe Turqisë, pas firmosjes së saj, nuk i njohu Shqipërisë, asnjë të drejtë territoriale. .Kjo krijoi kushtet që Kongresi i Berlinit që pritej të zhvillohej, pas Marrveshjes së Shën Stefanit, nga Fuqitë e Mëdha, me shumë mundësi, ashtu sic edhe ndodhi, do t’i  hiqte hartës shqiptare krahina të shumta, ndër të cilat edhe Dibra. Në këtë situatë, atdhetarët shqiptarë ideuan të mbajnë mbledhjen e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. ku do të shpallnin ndarjen përfundimtare nga sundimi osman, si dhe mbrojtjen e tërësisë territorial të shqiptarëve..
Lidhja e Prizrenit ishte lëvizja e parë shqiptare e madhe e organizuar në mënyrë administrative, politike dhe ushtarake që prej kohës së Skënderbeut. Të detyruar nga rrethanat specifike të vitit 1878, shqiptarët thirrën një Kuvend Mbarëkombëtar në Prizren, i cili synonte bashkimin e Shqipërisë dhe shkëputjen nga sundimi osman.
Sheh Sula i Zerqanit, pjesmarrës në  Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe organizimin e Kuvendit të Dibrës.

vijon