Gjaku i Isuf Murres si gjak dovleti
Nga: ARIF MURRJA, XHELADIN MURRJA, SKËNDER MURRJA


  1. PARATHËNIE 

Historia e dëshmorit Isuf Murrja është pjesa e pestë e studimit “Kronologjia e fisit Murrja në Luzni të Dibrës”. Vrasja e Isufit nga turqit në hyrje të fshatit Grevë ishte nga më të tmerrshmet e kohës. Kompania shëtitëse e xhandarëve turq nën drjtimin e yzbash Deli Mehmeti, i prenë kokën dhe bashkë me trupin e ekspozuan rrugëve deri në Këshlla (divizioni ushtarak turk) në Peshkopi. Hakmarrja pas disa ditësh nga djemtë e Isufit më në krye Dautin e Abdullain dhe të mbështetur shumë fort nga luznakët e dibranët bëri jehonë, jo vetëm përtej kufijve të Dibrës, por edhe matan kufijve të Shqipërisë. “Zani” i konfliktit të armatosur shkoi në Stamboll.

Objektivi i studimit është rishikimi i burimeve të shkruara (literaturës) dhe evidentimi i të gjitha varianteve të këngës për Isuf Murrën.

Qëllimi i studimit është plotësimi dhe saktësimi i ngjarjes së vrasjes së Isuf Murrës dhe evidentimi dibranëve të vrarë në Luftën e Qenokut (në hakmarrjen për Isuf Murrën).

Përgjigja ndaj pyetjeve, se: (i) Kush ishte Isuf Murrja? (ii) Sa pinjollë numronte dega e fisit Murrja në Hotesh në fundin e shekullit të XIX-të (periudhën kur është vra Isufi)? (iii) Në çfarë rrethanash tabori turk vrau Isuf Murrën? (iv) Në cilin vit u vra Isuf Murrja? (v) Cilët janë heronjtë e Luftës së Qenokut në hakmarrjen për Isuf Murrën?; do të bëjnë të mundur arritjen e qëllimit dhe të objektivave të studimit.

  1. METODIKA E STUDIMIT

Themeli i hulumtimit është kënga folklorike dhe analiza e burimeve historike të shkruara. Për këngët folklorike apo thënë ndryshe për poezitë e vjershat, që populli u ka thurur e kënduar heronjëve të vet kanë shkruajtur ikonat e folklorit të Dibrës, Haki Stërmilli (1939) dhe Munir Shehu (1960) [Shënim: Shkrimet e tyre janë origjinale dhe nuk i kemi kthyer në letraren e sotme]. Shkrimtari Haki Stërmilli në parathënien e librit të tij “Fyelli i Dibrës” thotë: Shfaqjet e jetës s’onë kombëtare dhe shoqnore në të kaluemen, përgjithësisht, janë përjetsue prej poetëvet t’onë popullorë me anë të kangvëvet, këto kangë nuk janë vetëm prona mendore e shpirtnore e këtyne vjershëtorëve, por e tanë popullit, mbasi ai i frymëzoi me ngufmue në shprehje poetike. Prandaj mund të themi se poezia jonë popullore asht pasqyra e shpirtit të popullit t’onë. Nga kjo poezi kuptohet fare mirë morali e karakteri, besniknija e fisniknija, mënija e dashunija, burrnija e trimnija, shkurt, shpirti i kombit t’onë. Ndërsa studiuesi Munir Shehu në librin e tij “Dibra në shekujt e sundimit Osman” shkruan: … Askush nuk mund të thotë se këto këngë e gojëdhëna u trilluan ashtu, kot së koti. Ato kanë një burim, për këtë as që dyshohet. Në to shihet qartë vringëllima e shpatës, lufta për mbijetesë, për liri. Burimi është populli, vetë historia e tij. 

III. DËSHMORI ISUF MURRJA

Isuf Murrja lindi në fshatin Hotesh (Shikoni Figurën 5.1). Ishte djali i dytë nga tre djemtë e Elezit. Ai trashëgoi nga i ati Elezi, Kreun e Malit. Isufi ishte i treti brez në fisin Murrja që udhëhoqi Luzninë. Stafeta e kishte zanafillën me gjyshin e tij Halilin. Pas vrasjes makabre nga turqit, homazhet dhe vendi ku Isuf Murrja “flen” përjetësisht është fshati Selane.

1. PEMA GJENETIKE E DEGËS SË FISIT MURRJA NË FUNDIN E SHEKULLIT TË XIX-të

Djemtë e Halilit në fshatin Hotesh ishin Hasani, Elezi, Hyseni, Seferi dhe Limani (Shehu, 2018: 262). Pasardhësit e tre të parëve, i zgjeruan territoret gjografike në fshatrat Selane, Trenë, Pekë, Melan e Trepçë. Nga pesë djemtë e Halilit vetëm Limani nuk la trashgimtarë (Burimi: Jahe Murrja, Ibrahim Murrja). Natyrshëm emri i tij nuk i ka shpëtuar toponimisë. Një nga arat në territorin e fisit Murrja në luginën në të majtë të përroit të fshatit quhet Limane. Kjo arë sot trashëgohet nga pasardhësit e Seferit (Figura 5.2).

Po cila ishte gjendja numerike e degës së fisit Murrja në fshatrat Hotesh dhe Selane në fundin e shekullit XIX-të. Pema gjenetike e fisit Murrja nga origjina e deri në fundin e shekullit të XIX-të paraqitet në Figurën 5.3. 

Nga brezi i parë në brezin e dytë shtimi është në raportin 1:5. Nga brezi i dytë tek prezi i tretë shtimi i fisit është në raportin 5:11 ose 2,2 herë më shumë. 

Ndërsa ky raport nga brezi i tretë tek brezi i katërt që përkon me fundin e shekullit të XIX është 11:25 ose 2,27 herë më shumë. Numri i burrave dhe djelmoshës së fisit Murrja në kohën e vrasjes së Isufit ka qenë 36 vetë pa llogaritur brezin e katërt.

 

  1. RISHIKIMI I LITERATURËS –ANALIZA 

DHE DISKUTIME

Heroizmi i Isufit është vjershëtuar e kënduar nga dhjetra e dhjetra rapsodë dhe është shkruar nga disa studiues. Siç e kemi theksuar, qëllimi i hulumtimit “Gjaku i Isuf Murres si gjak dovleti” është njohja me të gjitha burimet për të plotësuar dhe saktësuar sa më mirë figurën e dëshmorit Isuf Murrja, si dhe për të evidentuar heronjtë e Luftës së Qenokut. Gjurmët e para të shkruara për heroin Isuf Murrja datojnë në vitin 1939 (botuar në vitin 1944), ndërsa të fundit në vitin 2018. Autorët që kanë shkruar për Isuf Murren pasqyrohen në Tabelën 5.1.

  1. Haki Stërmilli (1859-1953)

Shkrimtari më i spikatur dibran i kohërave është hulumtuesi i parë, i folklorit të Dibrës. Në studimin e tij të vitit 1939 “Fyelli i Dibrës” për vrasjen e Isuf Murrës shkruan: Koollasi Esat Beu tue shkue në Peshkopi e ndeshi mb’udhë Suf Murën të armatosun. E ndaloi dhe kërkoi ta çarmatosi, por ai s’u bind dhe plasi pushka. Sufa u vra dhe Esat Beu shkoi në Peshkopi. Juzbashin e Peshkopisë bashkë me ushtarët e tij e nisi për në qytet të Dibrës së Madhe po atë ditë. I biri i Suf Murës, e muer vesht udhtimin që do të bante Juzbashi (kapiteni) dhe, e la t’atin pa u votrue e shkoi, e i vu pritë në Qenok. Në përpjekjen që u ba u vra Juzbashi, nji kapter e disa ushtar. Nga kushëriri i tij, Mehmet Stërmilli në moshën 75 vjeç në atë kohë (rreth viteve 40’ të shkekulit të XX), Haki Stërmilli ka “vjelur” dhe ka shkruar këto vargje me titull “Kanga e Suf Murës”.

Shkoi kallausi në këshlla

Souf Murrën e paskan vra

Souf Murrja ka qenë i parë,

Nuk e dha martinën xhallë,

Souf Murrja na paska thanë,

Pesë gjem mbrapa kam lanë

Pa e pague mos me lanë.

Daut Murrja nji gjel lehnak

E bani prajtën në Qenok

Babë e izbashi kok për kok’

Kur vikati qycuk Mehmeti

Ç’u batë nizamë se u ba kiameti

Ju mor trepças mor pomakë

I latë asqerët nëpër sokakë

U duxhet nouri natë për natë.

Analizë: Përshkrimi historik dhe vargjet e Haki Stërmillit hedhin dritën që nuk do të shuhet kurrë për ngjarjen duke zgjuar pasionin e studiuesve të mëpasshëm. Jehona e vrasjes jepet në vargjet një dhe dy, dhe e vërteta e vrasjes në vargjet tre dhe katër. Ndërsa në vargjet e pasme e deri në fund, përcillet mesazhi i organizimit të hakmarrjes më në krye djemtë e Isufit. Hulumtimi i Stërmillit është i pari, pas rreth dyzetë viteve të vrasjes së Isufit. 

  1. Haki Pahumi (1915-1961),

Mësuesi orator (Burimi: Zabit Lleshi tek gazeta Rruga e Arbërit) është një ndër referencat e historianit Kristo Frashëri në lidhje me ballafaqimin e armatosur të Isuf Murrës me xhandamërinë turke, ku ai nuk dorëzoi armën dhe u vra pasi la të vrarë disa prej tyre. Vargjet e regjistruara nga Haki Pahumi më 15 qershor 1952 janë:

“Voj haberi n’atë kërshlla

Nj’at Sufë Murrën e kanë vra

Aj Suf Murrja paska thanë:

Unë pesë voca i kam lanë

Kam Dautin nji Karejman

Karejman e nji lenok

Ta presë yzbashin n’at Qenok

N’at Qenok e n’at Pjeçë

U shemb Luznija i mirë e i keq…”

Analizë: Jo vetëm që ruhet variant i parë, por në vargjet e fundit të mësuesit Haki Pahumi konstatohet kontributi i jashtëzakonshëm i luznakve në mbështetje të pesë djemve të Isufit.

  1. Munir Shehu (1910-1982),

Studiuesi mendjendritur i folkorit, i këngës epiko-historike, i gojëdhënës dhe i historisë së Dibrës në librin e tij “ Rrëfime dhe këngë popullore” shkruan për “Vrasja e Suf Murrës” si më poshtë:

U raftë teli për këshlla,

Çat’ Suf Murren e paskan vra. 

Mos izbash, mor pash’ allanë,

Se nja pesë voca i kam lanë.

Kam lanë Dautin, çat karejman.

Daut Murrja, ni gjalë lenok:

-Kapni pushkët, ju mor shok’

Ti zanë prejtat, n’at’ Qenok.

Se m’vrau babën bigari hak.

Telegraft na shkojnë prapë:

-Ka mbetë izbashi me gjithë shok’.

E preu Murrja me gjithë shok’.

N’at’ Qenok, njer ma i qeçe (ma plaku)

U shemb Luznia, i majr’ e i keçë.

Studiuesi Munir Shehu vazhdon: Deli Mehmeti ishte shqiptar prej Gostivari. Ishte i ri në moshë. Po atë vit kishte mbarue studimet ushtarake në Stamboll e dërgohet në Dibër komandant operacionesh me gradën bimbash. Tue qenë rritë në Turqi dhe me ndjenja fanatike turke, kujtonte se në malësitë e Shqipnisë shkon puna shtrue njësoj si në bankat e shkollës nga e cila sapo kishte dalë. Si qen besnik i turqve, niset nga Dibra e Madhe për operacione në Peshkopi dhe, me të dalë në Bllatë, fillon operacionet tue e vra Kazi Hanin e disa të tjerë. Kështu, Deli Mehmeti vazhdoi rrugën tue vra sa njerëz i dilnin përpara. 

Në kodrinat e Qenokut, vret Suf Murren. Kokën e tij e pret dhe e nis për në Stamboll, për t’u tregue turqve besnikërinë e tij. Për t’i fut tmerrin popullit, trupin e len të ndemë në oborrin e këshllasë dhe nuk u dorëzon të bijve për të varrosë. Duhej vra Deli Mehmeti dhe kjo punë nuk priste, duhej krye sa më shpejt se kufoma po qelbej. Pa u marrë gjaku, nuk mund të fillohej as mortja. Ndërhyn me dinakëri sheh Ymeri i Peshkopisë. Ky i thotë Deli Mehmetit se kishte vra nji nga burrat ma të përmendun të Dibrës dhe kishte vepru kundra zakoneve të malësorëve dhe të fesë tue mos e lejue varrosjen e kufomës. Tash sipas besës së lidhun, të nandë Malet e Dibrës kishin me u çue në luftë dhe, sa të t’rrethojnë në Peshkopi, ma mirë do të ishte me ikë në Dibër të Madhe.

Kalojnë dy, tre, katër, pesë ditë. Ditën e gjashtë, turqit ngarkuen mushkat për t’u largue nga Peshkopia, tue e lan kufomën gjithnji shtrimë në oborr. Me shpejtësi Sheh Ymeri lajmëron Daut Murren djalin e Isuf Murres. Ndërsa kufomën e Isuf Murres e çonin në Hotesh, po aty në kodrat e Qenokut, do të vriten të gjithë nizamët turq, bashkë më komandantin e tyre Deli Mehmeti, gjithsejt 150 vetë. Vrasjen e Deli Mehmetit e organizoi Sheh Junuzi, Elmaz Mena e Tahir Abazi. Ngjarja ka ndodh në vitin 1986. 

Ja dhe nji kangë tjetër (marrë nga Riza Selman Nurçja nga Topojani):

Çai Suf Murrja na kishte thanë:

-Un’pesë vocat i kam lanë. 

(Nja pes’gjem, i kam lan’)

Ma të mbramin m’a qujn’ Shaban.

Pa pagjue babën s’e lan’

Ka zanë prajt, n’at’ Qenok,

Me Uzbashin kok’ për kok’

Ka zanë prajt vet’ i shtat’

E bani tajm’/tejm’, e bani fjakë.

Kush u vra, n’at prejtë/prajtë të parë.

Mane Nurçja ni azhderharë,

Me uzabshin, ballë për ballë.

Ni azhderharë, na pajke trejmi/trajmi,

N’at’ lendinë e muloi tejmi/tajmi

E muloi tejmi/tajmi, e muloj fjaka,

As gajrat, or Allaman Straka (Çetushas)

Çish në Trepçë e n’Dovalan,

U mbush rruga me nizam’.

Ahmet Murrja, ni soj finxhan

Or Sel Prethi ku të kam? (Lishan)

-Qëndro Murre, se ktu jam!

Këtu jam ku shtojet pushka,

Ram Kaziu ka marr nja di mushka 

(Arapaj, fis Kurte)

Pojt Ferriku: ç’u bo izbashi?

-Ja kan’ pre krëjet/krajët Luznia dhe Hoteshi

Kur bërtiti Deli Mehmeti:

-Ik nizam se u bo kjameti

Qenka shem xhithë mileti.

Xhaku i Sufë Murres si xhak mbreti.