Për misionin e Enver Kaloshit, arketipin Llan Kaloshi dhe Irfanin – një Kalosh
PROF. DR. BAJRAM XHAFA


Enver Mehmet Kaloshi ka marrë përsipër një mision: Atë risk që për shkaqe politike fati i rëndë i rezervoi jetës së tij dhe gjithë sojit të tij gjatë komunizmit deri në krijimin e “Sagës së Kaloshëve”, siç e artikuloi me të drejtë shtypi pluralist, po e fikson në libra të dobishëm me vlerë që i kalojnë caqet e interesave personale, të familjes apo fisit. Tregimet verbale dhe ankesat për të kaluarën para njerëzve të lodhur deri në kapitje, ndonjëherë të venë dhe në pozitën e qaramanit, tregime që shpesh i merr era. Verba volant, scripta manent (fjalët fluturojnë = i merr era, të shkruarat mbeten), thotë latini. Me dije apo pa vetëdije, mbase edhe Enveri nuk don të përjetojë thënien e La Fontenit: – Vdiset dy herë, shkruan ai, vdekja e dytë është të jesh i harruar. Enveri assesí nuk don të mbetet i harruar. Lidhur me vlerën e të shkruarit, me këtë “hall njerëzor” dijetari islam Hasan Basri thotë: “Boja e shkrimit e dijetarëve krahasohet me gjakun e shehitëve (dëshmorëve), boja e dijetarëve vjen më e rëndë”. Kjo e bën të shkruarin mesazh hyjnor. Për këtë edhe Enveri është i fiksuar, i vendosur.
Të shkruarit bën që vuajtja dhe pësimi të shpërndahet e pjesëtohet në më shumë njerëz, si solucioni (i idhtë) në ujë. Kjo e lehtëson shpirtin e njeriut të vuajtur e të munduar. Ia lehtëson atij edhe të kaluarën dhe bën që ajo të mos i qëndrojë si gjyle e rëndë hekuri që duhet ta heqë zvarrë e në vetmi deri sa të vdesë. Kur shoqëria merr pjesë në një fatkeqësi njerëzore që kaplon një familje, një bashkësi, një krahinë apo mbarë kombin, atëherë misioni bëhet shoqëror, kombëtar. Kur dhemb një gjymtyrë, dhemb gjithë trupi. Vetëm atëherë mund të quhesh vërtet shoqëri njerëzore në kuptimin e plotë të fjalës. Vetëm atëherë mund të quhesh nacion, komb. Kështu i shërben më mirë dhe së ardhmes. Përndryshe shkon gjakhumbur, si individ, si shoqëri, si komb. Alem kalem, t’i drejtohemi Burimit të Parë që vjen nga qielli: “Nun. Betohem për penën dhe për atë që shkruajnë” (Kur’an, El-Kalem (Pena) – S: 68:1).
Duke ruajtur “pronësinë” e kapitalit, në këtë mision Enveri kërkon për ndihmë edhe shokë e miq. Në njëfarë kuptimi kërkon t’i shmanget subjektivizmit të mundshëm, kërkon konsensus, ndan përgjegjësinë. Kjo tregon urtësi e vetpërmbajtje. Më nderoi edhe mua duke më marrë si “argat” e duke më përzgjedhur si mik të vjetër të shkruaj diçka për “Kaloshët”, trungun fisnor, familjen e tij apo diçka më specifike. E quajta dhe e quaj përgjegjësi të madhe, sepse kjo lidhet me shkallën e njohjes dhe artin e të shkruarit, gjë që nuk ia njoh vetes. Dhe, kur nuk thua gjë, rrezikon t’i hysh në hak mikut dhe hyn në gjynah edhe me lexuesin. E ata janë “Kaloshë”. Nuk (m)bân puna.

Arketipi Llan Kaloshi – lavdia hyjnore dhe gjama një populli

Kaloshët janë një emër i madh. Kjo është sfida e parë kur merr të shkruash për ta. Unë nuk marr përsipër të bëj apologjinë apo historinë e madhe të lidhjes së Kaloshëve me Kastriotët, siç bën Fehmi Kaloshi me “Epopeja e Kastriotëve”, një libër me mbi 500 faqe, sepse ajo kërkon specializim të veçantë dhe një jetë e tërë nuk do të mjaftonte. Mbase ajo do të ishte historia e vërtetë e Shqipërisë dhe “Kaloshët” do të ishin në epiqendër të historisë kombëtare. Por edhe duke e anashkaluar me vetëdije atë tezë, ata, Kaloshët, qenë përsëri në qendër të kësaj historie. Në kohët e reja ata kanë vend dinjitoz në historinë e Shqipërisë. Historiografia shqiptare i ka anashkaluar deri në mohim për rolin që kanë luajtur e vendin që kanë ata dhe gjithë kategoria e tyre shoqërore në historinë e Shqipërisë. Kaloshët kanë histori tipike të racës shqiptare, tamam Histori Shqiptare, genuine (e vërtetë, e njimendtë, e sinqertë).
Kaloshët janë “racë” vitale, energjike, luftarake, palcë shqiptare. Ato pak gjëra që dua të them nisin me Kaloshët e Sinës, nënkrahina e Çidhnës (një ndër “Nantë Malet” e Dibrës), në Dibër të Poshtme. Në kushtet e zgjerimit të marrëdhënieve të tregut gjatë shekullit XIX një pjesë e Kaloshëve të Sinës u vendos në anën e tej Drinit, në Kandër e afër Kastriotit (Fajer = Fier), por brenda njësisë, Malit të Çidhnës, duke i ruajtur lidhjet me ata të përtej Drinit, të Sinës. Ashtu si më parë, ata përsëri mbetën një, “një fis e një farë”, Kaloshë, në sifat (cilësi, sjellje, virtyt) e nasihat (mësim).
Ndër Kaloshët, Llan Kaloshi përbën ndoshta prototipin e fatit dhe fatësisë së shqiptarit mbase qysh nga Pellazgët Hyjnorë e Ilirët e deri tek Arbërit e së fundmi, Shqiptarët. Si një fill e përshkon i njëjti fat këtë popull, “pa kundërshtim ma i moçmi i gjithë Evropës, ma i vjetër se grekët e se të gjithë të tjerët kombe që njihen prej historijet”, që “ka qenë gjithmonë një komb fund e krye luftëtar” siç shkruan Pashko Vasa në “Shqypnia dhe shqyptarët”. Llan Kaloshi është “arketipi” i genit të shqiptarit.
Për energjinë dhe forcën që tregonte, Turqia i dha Kaloshit edhe një gradë, “çaush” (rreshter), me ruejt kufinin nga bjeshkët e Hinoskës deri në Gramë. Kjo i dha dorë me u forcue dhe me u zgjerue nga ana ekonomike. Ndër Kaloshët, më tipiku dhe më epiku është Llani, Asllan Kaloshi. Ka qenë edhe më jetëgjati, më dramatiku e më heroiku, deri në kufijtë e legjendës. Jeta e tij, si në ciklin e kreshnikëve. Në historinë e jetës së tij duket se është mishëruar e koncentruar gjithë heroizmi dhe epizmi, mallkimi dhe drama e Kaloshëve në veçanti dhe e dibranit e shqiptarëve në përgjithësi.
Llan Kaloshi ishte kundërshtar i Turqisë. Po kështu edhe miqësia e tij. U dënua me 101 vjet në burgun e Manastirit. Atje e kishin vu në nji qoshe, sikur të kishte qenë nji krye vendi, me rroba të bardha, nji brez i ngushtë për mesi, çibukun e gjatë me dru abanozi e qelibar e mbante ndezun dhe kur i ndalej kishte të rinj që i jepshin zjarrm me dorë në zemër, shkruan Xhelal Ndreu në librin e tij “S’ka qetësi në Lisivalle”. Pastaj lirimi i tij nga të birt në stilin e çlirimit të detyruar të pengjeve, nga vetë Sulltani, një histori ku rreziku dhe heroizmi përzihen me aspektin komik.
Ndër të paktët, në mos i vetmi nga Malësia e Dibrës që kishte shkuar në Qabe dhe ishte ba “haxhi”, ndaj u quajt Haxhi Llani, me ç’rast në shtëpinë e Kaloshit u kurdis bukë e madhe në të cilën u shtrua i gjithë ‘Dheu’. Në një kohë zie buke, sofrat e Kaloshit s’mejshin tue u shtrue në shtëpi, oborr e livadhe jashtë. U njoh fort si bukëdhanë, madje edhe në kohë zie. Buka e dhanme në kohë zie asht nji bujari e teprueme. Në Çidhën e në Dibër shtëpia e Kaloshit ua kaloi dhe oxhaqeve të para, ia kaloi dhe Hetem Tajis së Persisë që përmend Sheh Sadiu në Gjylistan, shkruan Xh. Ndreu. -Shifshe, – vazhdon më tej ai, – gra e fëmijë familjarisht, të kapur dorë për dore tue ardhë si me drojtje, me sy të përhumbun e të përlotun, tue u ulë në sofrat e shtrueme jashtë n’oborre e livadhe, pa i thanë kujt “mirë se u gjeta” e pa u thanë kush “mirë se erdhe”. Ha e ngopu dhe merr dhe copa buke në dorë e shko; as faleminderit, as s’ka përse, s’dihej as kush e dha atë bukë, as kush e hangër, si në përrallat e vjetra, kur njerëzit hajshin sendet e blatueme nga qielli. Me të vërtetë, sofra e Kaloshit mbeti teprinë ç’mban Dibër. Kanga e popullit se “Karahasanit s’i del kush, as me sofër as me pushkë”, tashti i përshtatej ma shumë Kaloshit. Kamba e udhëtarit, pazarliut dhe e mikut prapë ndalej në Fajer te kullat e Llan Kaloshit. ”Sofra e Kaloshit, rana e Gjelagjoshit” (Xh. Ndreu, “S’ka qetësi në Lisivalle”, Korabi, Shtypshkronja “Ergei”, Tiranë 1996, f. 88).
Por, për Shqipërinë erdhën kohë edhe më të vështira, më të vështirat në historinë e saj mbi 2500-vjeçare. Shqiptarët kishin marrë pjesë në luftrat e përbashkëta me Perandorinë kundër armiqve të saj dhe të Shqipërisë. Tatëpjeta në të cilën Perëndimi e kishte hedhur Perandorinë Osmane, mori me vete edhe Shqipërinë. Luftrat e tyre po bëheshin gjithmonë e më të pafat. Në fyell e në çifteli u këndon dibrani kangën si elegji të asqerëve të mbretit, që i mbyti peksimeti i thatë, e tue u lutë me gjithë zemër “hej zot sjellna nji devër tjetër”. Shqiptarët deshën t’i ikin këtij fati, deshën ‘devrin’ e tyre, prandaj u ngritën në luftë për autonominë e vet, por për ta ishin bërë plane dhe prita ogurëzeza. Kësaj radhe puna e tyre kishte shkuar në zgrip, në teh të greminës. Kishte 150 vjet që shqiptarëve u shkonin punët vetëm teposhtë.
Asllan Kaloshi ishte edhe në moshë të tejshtyrë, edhe ‘haxhi’, dhe si i tillë kishte kohë që pushkën e kishte varë në kunj për të mos e kapur më. Por Atdheu ishte në rrezik. Llan Kaloshi mori vendim: rruajti mjekrën e ‘haxhiut’ se iu desht me kapë edhe nji herë pushkën, kur u thirr me mbledhë forca për të luftue me Karadakun – dhe në këtë luftë me Mal të Zi qëndroi si burrë me taborin dibran në llogoret e Taraboshit për tetë muaj rresht pa dalë prej istikamit, natë e ditë me pushkë për faqe pa e lëshue taben. Me bukë e pa bukë, me ujë e pa ujë, me tirqet e përllangët deri në gju, fshinë fytyrën nga djersët e filxhanin e kafesë me peshqir të nximë tetë muaj pa la. Edhe nga Taraboshi u kthye fitimtar dhe e bani detyrën e vet. Kështu e përshkruan nipi i Elez Isufit dhe i Kaloshëve, Xhelal Ndreu (f. 84). Ku krisi pushka për luftë dhe Kaloshët të mos ishin të tabe të parë: Që nga “Kriza Lindore” dhe Lidhja e Prizrenit e deri te Lufta e Dytë dhe e ashtuquajtura Luftë “Nacionalçlirimtare”. LDB dhe Lufta Civile i gllabëroi Kaloshët në syrin e ciklonit nga doli kënga vajtimtare e quajtur “Saga e Kaloshëve” me 23 të vrarë.
Por Kaloshët, ashtu si të gjithë shqiptarët kishin edhe një sindrom, të rëndë, shumë të rëndë: E kanë mbajtur “pushkën në gropë të zjarrmit”. Edhe për këtë personazhi ynë, që është person real, historik, Llan Kaloshi është më fatziu, arketipi, tipiku në “ambientin” tipik. Djemtë e tij, Hasani, Manja, Mahmuti dhe Sula ishin nipërit e Murres në Luzni (Selane). Lije Murrja, si Lije Murrja me za, burrneshë e meçme, e pritshme, bijë Murresh, e shoqja e Llan Kaloshit lindi katër djem si dragoj dhe pesë vajza. Nga pushka i shkuan të katër, nga “pushka në gropë të hinit”. Së pari Sula, djali i katërt i tij, i hollë e i gjatë si Ndue Lleshi i Mirditës, aq i pashëm, si yll drite, që u vra pahir (padashje) kur i patën dalë në pritë nji hasmi nga Luznija te Ura e Lushës n’Arras, shkruan autori i lartpërmendur (Xh. N.). Nuk ka mbetur pa arsye ajo fjala kobndjellëse për pushkën, se ajo virane “sa ka grykën ka nafakën”.
Kaloshit të Epërm dhe Kaloshit të Poshtëm, vllazën të nji zjarrmi e hiç ma pak, u hyni tenja, hynë në luftë e ranë në gjak me njëri-tjetrin. Një ditë, të tre të birt e Llanit gucnin me fjalë Halilin, për do hesape të vjetra, për të dalë e për t’u vrarë me të si burrat. Por ai u punoi një reng, la nji dajën e vet të flasë me ta dhe vetë doli përmbas shtëpish e u shkoi me nja tre vetë me armë ndër duer drejt e mbas shpine, nji thumbi e i lanë që të tre të vramë, tue u përpëlitë n’agoninë e vdekjes e tue shti duert në zorrët e mushkënitë e njeni tjetrit, që u kishin dalë jashtë dhe iu vinte era barut e gjak, derisa të tre vdiqën e mbaruen.
I ktheu kushrini për së mbari, u mbylli gojët e sytë…dhe shkoi e u mbyll në kullë. Ky qe kulmi i gjaksisë së Kaloshëve. Llan Kaloshi mbet në jetima, dy djemtë e të birve, njeni shtatë e tjetri tre vjeç dhe nji djalë i veti, sugjar me Bojkën, nji vjet e gjysmë. Haxhiu s’e kapte ma pushkën, u bani mortën të birve dhe me durim n’atë kryevendi priste miq e dashamirë, sehirxhi e hasëm, që vijshin për kryeshëndoshë (f. 85, 86).
Në raste të tilla vakijatesh bëheshin edhe bilance. Tue pi kafe e duhan, njerëzit në mortë i numruen sa të vramë e të plagosun kishin të dy palët, doemos nga gjaku e nga ndihmëtarët miq e nipní – i nxjerrshin deri njëqind e dymbëdhjetë. Edhe lufta midis shtetesh nuk korr aq shumë në një betejë. Vdekjen as’e kam pasë dhe as e kam për pesë (si asgjë) thoshte Haxhi Llani. Shqiptari në përgjithësi udhëtonte me qefin për brezi. Në odat e burrave, në mexheliset, vrasjet nuk kalonin pa gjykim. Kaloshit të poshtëm i eci pushka, por hije s’i pat, vrasje si me pabesi. Kësaj i thonë edhe pushkë e pagjetme siç ka edhe pushkë për të cilat thonë “i lumtë pushka”. Ndër të gjitha gjakësitë, odat e burrave nxirrnin ma të këqijat ato në vllazni e ato në pabesi. “Ta mbash pushkën në gropë të zjarrmit, asht teposhtë” (Xh. Ndreu, f. 55, 86, 90). Asht vu re edhe, se dibrani nuk asht vra kurrë ballë për ballë, por gjithnjë me pusi e prita. Ndërsa në Dibër thonë se vetëm shkodrani vritet ballë për ballë, sy për sy e gisht për gisht, burrash.
Tash që mbetën në mashkulli të mitur, disa nga kufitarët me tokë e me ara, filluen t’i prishin megjet, t’i zaptojnë ara e livadhe, i shtijshin gjanë e gjallë në meja e në arat e mbjella për të damtue, si në mall pa zot. Do nipa e stërnipa të tij ia prunë ma ngushtë. Të tjerë morën guxim dhe filluan t’i përzënë gjënë e gjallë të Llan Kaloshit, bile i përzunë dhe qetë në arë duke lëruar dhe zunë pendët e veta, kush në krye e kush në fund. Si Kont Ugolini që shkoi tre herë tek shpatat e të birve, ashtu dhe Llan Kaloshi u ngrit e shkoi te armët e të birve, vjerrë me gryka poshtë, zymtë-zymtë u kthye e u ul në vend të vet. Ndezi nji çibuk, u ngrit, mbathi këpucët dhe muer udhën për kah shtëpia e Halilit. Kur u afrua te porta e avllisë, gratë e shtëpisë e njohën, shkuen e i thanë Halilit të mshefet se po vjen babgjyshi e të mos i dalë para, as mos ta presë në dhomë.
U ul babgjyshi në krye të vendit pa folë e pa u përshëndet me asnji, tundi çibukun për votre tue bërtitë nji të madhe: “ku asht?” disa herë. Shkuen e i thanë Halilit të vinte se e kërkonte. Emën nuk i zu. E mbërrini Halili, me droje, kryevjerrë, u ul në fund të dhomës, kacipup pa ba za, pa i dalë ndër sy. Haxhi Llani i ra votrës me çibuk dy tri herë e me nji za të ngjirët e të mekun i përsëriti dy herë: “Or babgjysh, janë tûe më qitë” (nënvizimi B. Xh.) dhe bani në të ngrejtme, pa ndrrue ma asnji fjalë e shkoi pranë gjaksit, nipit dhe duel.
Llani nuk dinte shkrim e këndim. Nuk dinte dhe s’kish si të dinte për Homerin dhe Iliadën, por veprimi dhe fjala e tij ishte më homerike se edhe tek vetë Homeri. Shpejt, me “gjykim të shkurtuar” (po të flasim me gjuhën dhe praktikat e sotme juridike), por providencial, aty për aty mendoi dhe e zgjidhi: shkoi tek hasëm-vëllau a vëllau-hasëm; kurrkund tjetër dhe e “urdhëroi”. Edhe ai shpejt e kuptoi dhe iu përgjigj duke iu betuar, me fjalë dhe veprime saktësisht providenciale.
(vijon në numrin e ardhshëm)